Waarom heet een bitterbal ' bitterbal'? Want ze zijn niet eens bitter.

Niels, 9 jaar
29 november 2021

Antwoord

Beste Niels,

Dat is een boeiende vraag die voortkomt uit een boeiende observatie: een bitterbal is inderdaad niet bitter zoals bijvoorbeeld een bitterkoekje dat is. Hoe dat komt, kun je achterhalen via enkele handige websites waarop de laatste jaren veel materiaal is samengebracht.

De snelste manier om inzicht te krijgen in de herkomst van woorden is ongetwijfeld de etymologiebank (www.etymologiebank.nl ). Etymologie is een woord voor de studie van de herkomst van woorden. Als je daar zoekt op ‘bitterbal’ vind je allereerst de betekenis van het woord – gekruid vleesballetje – maar als je doorklikt naar ‘bitter’ krijg je meer informatie over de herkomst van het woord. Daar blijkt dan dat het woord bitterbal niet rechtstreeks is afgeleid van het oorspronkelijke woord bitter, maar van de benaming van een alcoholisch drankje, een bitter. Een bitter was in de achttiende eeuw een bittere kruidenlikeur. Later werd het meer algemeen gebruikt als aanduiding voor sterke drank, een ander woord voor borrel. Een bitterbal is een hartig hapje dat bij een borrel kan worden gegeten, een aperitiefhapje. De etymologiebank geeft ook aan dat het woord zeker al bestond in 1923 want in dat jaar werd het woord al gebruikt in een krantenartikel in het Algemeen Handelsblad.

Je kunt ook zelf verder op zoek gaan naar de herkomst van woorden. De etymologiebank verwijst zelf al naar de Historische woordenboeken van het Instituut voor de Nederlandse taal (www.gtb.ivdnt.org ). Daar vind je behalve de betekenis van het woord bitterbal ook enkele citaten die tonen hoe het woord in het verleden werd gebruikt. Maar pas echt leuk wordt het als je zelf op zoek gaat in oude publicaties die gedigitaliseerd zijn. Daarvoor kun je terecht bij de website Delpher (www.delpher.nl ). Als je daarin zoekt op ‘bitterballen’ kom je terecht in allerlei boeken en kranten waarin ‘bitterballen’ worden genoemd. Je kunt de resultaten ook ordenen van oud naar nieuw. Dan blijkt dat de bitterbal inderdaad vanaf de jaren ’20 van de twintigste eeuw bekend is geworden. In Recepten voor fijnproevers (ca. 1930) vind je het recept van bitterballen (zie afbeelding). In kranten vind je advertenties voor bitterballen zoals in de Haagsche Courant van december 1924 (afbeelding). Soms zijn woorden niet helemaal goed gedigitaliseerd en dat leidt soms tot verrassingen. Zo ontdek je dat in de jaren 1920 en 1930 in plaats van bitterballen vaak bitterbollen werd geschreven (met een o). Zo staat het bijvoorbeeld in een advertentie van het Hof van Holland in de Nieuwe Haarlemsche Courant van oktober 1922 (afbeelding). Die advertentie bevestigt dat bitterballen vooral werden gegeten tijdens de ‘bitteruren’, de uren waarin er werd geborreld. In dit geval werden de bitterbollen gratis aangeboden bij Heinekens bieren.

Delpher is de schatkamer van de Nederlandse taal. Ga zelf maar eens op zoek wanneer er voor het eerst sprake is van ‘bitterkoekjes’.

Reacties op dit antwoord

Er zijn nog geen reacties op deze vraag.

Enkel de vraagsteller en de wetenschapper kunnen reageren op een antwoord.

Beantwoord door

Prof. dr. Remco Sleiderink

Oudere Nederlandse literatuur, met name van de middeleeuwen

Universiteit Antwerpen
Prinsstraat 13 2000 Antwerpen
http://www.uantwerpen.be

Zoek andere vragen

© 2008-2022
Ik heb een vraag wordt gecoördineerd door EOS vzw