Zouden alle Zuidelijke Nederlanden deel uitgemaakt hebben van de Republiek als ze de Spaanse dreiging niet vreesden?

Willem, 22 jaar
9 mei 2021

Tijdens de Tachtigjarige Oorlog was er de tegenstelling tussen de Unie van Utrecht en die van Atrecht waarbij die Atrechtse Unie vnl. bestond uit Franstalige, minder economisch sterke gebieden. Bij deze dus mijn vraag. Indien deze gebieden de Spaanse dreiging/reactie en de bijhorende (economische) gevolgen niet vreesden, zouden dan alle Zeventien Provinciƫn samengebleven zijn?

Antwoord

Dag Willem,

je vraag is interessant maar ook moeilijk te beantwoorden. De Nederlandse Opstand was nl. een notoir complex conflict met een hele reeks uiteenlopende oorzaken en motieven. Het economische luik is hierbij slechts één onderdeel. Belangrijk is om te benadrukken dat de complexe Tachtigjarige Oorlog heel vaak gereduceerd wordt tot een simpel verhaal van helden (de Republiek/Willem van Oranje) en slechteriken (Spanje/Filips II & de hertog van Alva). Dat is met name in Nederland het geval, waarbij Willem als vader des vaderlands beschouwd wordt, maar sijpelt ook door in België (denk bijvoorbeeld maar aan hoe het album 'Het Spaanse Spook' in de reeks Suske en Wiske de hertog van Alva als wreedaardig portretteert). 

In werkelijkheid speelden veel meer factoren een rol. Op politiek vlak was er stedelijk ongenoegen rond de centralisatiepolitiek van Filips II (ging in tegen de traditie van overleg tussen vorst en steden). Op religieus vlak speelde de Reformatie een grote rol (Filips II wilde de Nederlanden absoluut katholiek houden en wilde dus streng optreden tegen 'ketterij'). Op econmisch vlak was er ongenoegen met de hoge belastingsdruk (Spaanse garnizoenen moesten onderhouden worden door de Nederlanden, Spanje was als wereldrijk in tal van andere oorlogen en interne opstanden betrokken en die conflicten werden gefinancierd met hoge belastingen en leningen die niet altijd terugbetaald werden) in combinatie met klimatologische factoren zoals de Kleine Ijstijd die misoogsten en dus economische problemen met zich meebrachten. 

Initieel zorgt vooral de religieuze problematiek voor onenigheid, waardoor die Tachtigjarige Oorlog bij momenten iets weg heeft van een burgeroorlog waarbij katholieken, gematigde protestanten en radicalere protestanten tegenover elkaar komen te staan. De Unie van Atrecht is vnl. ontstaan als reactie op de 'staatsgreep' van de verschillende Calvinistische Republieken (een jaar eerder, in 1578 had een groep Gentse calvinisten het katholieke stadsbestuur van de macht verdreven met de bedoeling een calvinistisch bewind op poten te zetten. Gelijkaardige initiatieven vonden plaats in Brussel, Antwerpen en Brugge). In regio's die grotendeels katholiek waren gebleven, zoals Artesië en Henegouwen, zorgde de ijver waarmee de calvinisten het katholicisme bestreden (o.a. confiscatie van kerkelijke bezittingen) voor wrevel, wat hen noopte tot de Unie van Atrecht.

Ik zou dus zeggen dat religie een doorslaggevendere rol heeft gespeeld dan economie, ook al mag je deze fase in het conflict zeker niet reduceren tot 1 factor (religie). Wel is het zo dat Artesië en Henegouwen een meer rurale economie hadden dan bv. het verstedelijkte Vlaanderen, Brabant, Holland etc. Er speelden dus minder grote rechtstreekse handelsstromen tussen Spanje en de regio. Bovendien was Spanje op het einde van de zestiende eeuw een reus op lemen voeten die door heel wat interne conflicten (opstanden in Castilië en Portugal en de Nederlanden), internationale conflicten (met het Ottomaanse rijk, Frankrijk) en terugvallende inkomsten uit de Amerikas verschillende keren bankroet ging. Zo groot was de economische dreiging vanuit Spanje op dat moment niet echt volgens mij (al ben ik geen economisch historicus). 

De 'wat als' vraag (zouden de zeventien provinciën dan samen gebleven zijn) is een interessante gedachte om over te mijmeren, maar ook hier is het belangrijk om het verhaal niet al te zeer te reduceren tot een soort 'onvermijdelijke' uitkomst. Het was zeker niet voorbestemd dat het noorden onafhankelijk zou worden en het zuiden bij het Spaanse rijk zou blijven horen en het dus tot een splitsing van de Nederlanden zou komen. Ook dat discours wordt tegenwoordig wat gretig in Nederland herhaald: de kiem van een vrijheidslievende natie zou daar geboren zijn. In realiteit vond de initiële fase van de Opstand vnl. in het zuiden plaats (Amsterdam bleef bijvoorbeeld lang katholiek). De splitsing van de Nederlanden en het trekken van de grens was een vrij arbitraire beslissing. De toevallige uitkomst van veldslagen en niet het resultaat van een vooraf geplande strategie. 

Reacties op dit antwoord

Er zijn nog geen reacties op deze vraag.

Enkel de vraagsteller en de wetenschapper kunnen reageren op een antwoord.

Beantwoord door

Dr.  Jonas Roelens

geschiedenis van sodomie, gender, lichamelijkheid onderzoeksproject: "het stedelijk discours rond sodomie in de vroegmoderne Zuidelijke Nederlanden" m.a.w. de perceptie en repressie van 'homoseksualiteit' in de regio die ongeveer samenvalt met het huid

Universiteit Gent

http://www.ugent.be

Zoek andere vragen

© 2008-2022
Ik heb een vraag wordt gecoördineerd door het
Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen