Waarom gebruiken we 'ie'?

Jonathan, 34 jaar
23 juni 2018

Het journaal wordt overspoeld met het gebruik van 'ie', i.p.v. hij. Bijvoorbeeld, "dat heeft ie gedaan; dat zegt ie..." . Ikzelf gebruik nooit 'ie'. Ik dacht ook eerder dat dit een brabantse of hollandse afkomst had, maar mijn vader (die zich ook ergert aan die 'ie') keek naar twee voetbalmatchen op de NOS, en daar hoor je geen enkele keer 'ie', terwijl Joos of Raes op de VRT dit de hele tijd gebruiken. Waarom wordt 'ie' toch als vervanging gebruikt van 'hij', en is er dan ook een variant van 'zij' (zie?) ?

Antwoord

Beste Jonathan,

Er is absoluut geen reden om je te ergeren aan het gebruik van ie i.p.v. hij. Het is ook absoluut onwaar dat je op de Nederlandse televisie geen enkele keer ie kunt horen. Integendeel. Ik Nederland wordt juist veel consequenter en vanzelfsprekender de vorm ie gebruikt dan in Vlaanderen, waar men in de spreektaal vaak angstvallig vasthoudt aan de geschreven vorm als houvast voor de uitspraak. Ik zocht op YouTube een filmpje met een wedstrijdverslag van een Nederlandse voetbalwedstrijd. In het eerste filmpje dat ik bekijk en vooral beluister (https://www.youtube.com/watch?v=qUSfO7sVOGA), hoor ik regelmatig ie, bijvoorbeeld:

1:59 "... en dan komt ie in contact met ..."
5:21 "... en dan komt ie goed weg met geel"

Natuurlijk hoor je makkelijker die ie opduiken in voetbalcommentaar dan in voorgelezen nieuwsteksten. Voetbalcommentaar is spontaan gesproken taal, waarin makkelijk de vorm ie, die een typische spraakvariant is van hij, opduikt. Nieuwslezers lezen vooraf geschreven teksten voor en dus is de kans groter dat ze dan ook 'netjes' hij zullen zeggen i.p.v. ie. Maar het is niet onmogelijk dat sommige nieuwslezers ie zeggen, uitgerekend om hun taalgebruik wat spontaner te maken.

Ik leg u uit hoe het komt dat de vormen hij en ie allebei bestaan en gewoon ook allebei goed zijn.

In het Oudnederlands en het Middelnederlands had het woordje hij nog geen tweeklank. Het was hi, net zoals zij toen nog gewoon si was en wij wi. De Nederlandse woorden die we nu met de tweeklank ij uitspreken en met de lettercombinatie ij schrijven, hadden in het Oudnederlands en het Middelnederlands die ij-klank nog niet, maar wel de i-klank, bv. bliven (= blijven) en swigen (= zwijgen). Vaak werd die i-klank ook in Middelnederlandse teksten als ii of als ij geschreven, maar ij stond niet voor een tweeklank, wel voor de lang uitgesproken i. In het West-Vlaams is die Middelnederlandse i nog steeds een i, maar dan korter dan in het Middelnederlands.

Ik laat hieronder de eerste regels van "Van den vos Reynaerde", een Middelnederlandse tekst (en dat is een Vlaamse tekst, geschreven in Vlaanderen) volgen. Ik ondersteep daarin het woordje hi.

Willem, die vele bouke maecte,
Daer hi dicken omme waecte,
Hem vernoyde so haerde
Dat die avonture van Reynaerde
In Dietsche onghemaket bleven
- Die Willem niet hevet vulscreven -
Dat hi die vijte van Reynaerde soucken
Ende hise na den Walschen boucken
In Dietsche dus hevet begonnen.
God moete ons ziere hulpen jonnen.

Als dat woordje hi na een beklemtoond woord voorkwam, bijvoorbeeld na een vervoegde werkwoordsvorm, dan werd dat woordje minder nadrukkelijk uitgesproken en verloor het de h vóór de klinker i. Dat zien we enkele regels verder in diezelfde tekst:

Ende hier omme scuwedi sconinx hof (= en daarom schuwde hij het hof van de koning, en daarom bleef hij liever weg van het hof van de koning)

scuwedi = scuwede hi = schuwde hij

Zoals het Middelnederlandse swigen in het moderne Nederlands zwijgen geworden is, is hi hij geworden. Maar in die gereduceerde vorm i is i in het moderne Nederlands gewoon i gebleven. Vandaar dat we in het Nederlands van vandaag na beklemtoonde woorden als vervoegde werkwoordsvormen nog steeds ie kunnen horen. Dat is niet Hollands, niet Brabants, niet Vlaams, maar gewoon eigen aan het Nederlands zoals dat overal geklonken heeft in het Nederlandse taalgebied, ook in Vlaanderen. Je kunt vandaag dus zeggen:

Komt ie nog?
Waarom heeft ie dat niet gezegd?

Hoe deed ie dat?

En dat verschijnsel doet zich ook voor na een betrekkelijk voornaamwoord (bv. dat), na een betrekkelijk bijwoord, bv. waar), na een vragend voornaamwoord (bv. waarom), na een onderschikkend voegwoord (bv. toen, als):

Is dat het boek dat ie gelezen heeft?
Dat is het huis waar ie gewoond heeft.
Weet jij waarom ie niet wil antwoorden?
Toen ie
ziek was, heeft ie veel thee moeten drinken.
Dat doet ie alleen maar als ie er zin in heeft.

Uiteraard kun je ie ook gewoon als hij schrijven. Dat is zelfs normaler, want in geschreven taal komt ie niet zo makkelijk voor, al mag het wel: http://woordenlijst.org/#/?q=ie.

Overigens is het volstrekt normaal dat persoonlijke voornaamwoorden in een positie onmiddellijk volgend op een duidelijk beklemtoond woord, klanken verliezen, in dit geval de h. In de taalkunde noemen we die afgezwakte vormen van voornaamwoorden clitische vormen. Een clitische vorm vóór een beklemtoond woord is een proclitische vorm, bv. 't  in 't kind. Een clitische vorm ná een beklemtoond woord is een enclitische vorm, bv. ie in komt ie. En dat gebeurt ook met hem (clitische vorm 'm), haar (clitische vorm 'r of d'r), jij (clitische vorm je) enzovoort. We schrijven vaak hem, terwijl we gewoon 'm zeggen. "Ik heb het hem gezegd" klinkt in spontane spraak als "khèputumgezegd" en zelfs "kèputumgezegd". Dat is volstrekt normaal en ook helemaal niet slordig. In het YouTubefilmpje van daarnet, hoor je dus ook 'm i.p.v. hem, bijvoorbeeld:

5:54 "... krijgt 'm voor de goal"

Vlamingen hebben het er soms moeilijk mee om die clitische vormen te gebruiken in spontaan gesproken Nederlands. Dat komt deels door de schoolmeesters en schooljuffen die ons in de eerste jaren van de lagere school Nederlands hebben leren spreken via het voorlezen van simpele zinnetjes waarin dan het, hem, hij, haar allemaal netjes met de h uitgesproken dienden te worden. Geschreven taal wordt zo met gesproken taal verward. Dat verklaart ook waarom Vlamingen het woordje het altijd als hut uitspreken (met een hoorbare h), toch zeker als ze perfect Nederlands willen spreken, terwijl het woordje het in de uitspraak eigenlijk nooit een h heeft. Kijk maar naar het overeenkomstige woord it in het Engels en es in het Duits. In het Nederlands is die h van het er in de spelling eigenlijk bij gekomen door systeemdwang, d.w.z. door de wens om het woordje te doen passen in het rijtje hij, hem, haar. Maar die h is in het woordje het historisch eigenlijk onjuist. We schrijven het, maar zouden eigenljik systematisch 't of ut moeten zeggen.

Die verschijnselen zijn er in andere talen ook, bv. het Engels en het Frans. In de Engelse question tag "is he?" hoef je de h niet uit te spreken. Je hoort dan zoiets als izzi. In het Frans kun je "Je t'aime" uitspreken als "jtaim", met een clitische vorm j' en een clitische vorm t'.

Met hartelijke groet,

Peter Debrabandere

Reacties op dit antwoord

  • 23/06/2018 - Jonathan(vraagsteller)

    Ik had even de indruk dat u 'in uw gat gebeten' was door mijn ergernis van 'ie', temeer omdat ik wel héél snel antwoord kreeg op de vraag. Maar ik moet er toch bij zeggen dat dit een erg volledig antwoord is (wat ik niet vaak zie). Bedankt voor deze duidelijke, uitgebreide verklaring. Ik zal mij bij deze al wat minder ergeren aan 'ie'.

  • 23/06/2018 - Peter(wetenschapper)

    Beste Jonathan, Nee hoor, ik was helemaal niet in mijn gat gebeten. Integendeel. Ik was blij dat ik een misverstand uit de weg kon ruimen. Toen ik zei dat er geen reden is om je te ergeren, dan zei ik dat niet uit ergernis over jouw ergernis, maar gewoon omdat er geen reden is om je te ergeren. Niet meer en ook niet minder. En ja, ik hou ervan om volledige antwoorden te geven. Ik zie bij "Ik heb een vraag" af en toe antwoorden van wetenschappers die zich er een beetje makkelijk van afmaken, met eigenlijk veel te korte antwoorden, zodat de vraagsteller niet veel meer weet dan voorheen. Een antwoord heeft alleen maar zin als het volledig is. Hartelijke groet, Peter Debrabandere

Enkel de vraagsteller en de wetenschapper kunnen reageren op een antwoord.

Beantwoord door

 Peter Debrabandere

Nederlands Specialismen: het Nederlands in België (Belgisch-Nederlands), Standaardnederlands, taalnormen, taalzorg, taaladvies


Doorniksesteenweg 145 8500 Kortrijk
http://www.vives.be

Zoek andere vragen

© 2008-2018
Ik heb een vraag wordt gecoördineerd door het
Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen