Waarom spreken kinderen automatisch met de Franse r als hun ouders Franstalig zijn?

Ingrid, 56 jaar
24 april 2018

En waarom is het als Nederlandstalige zo moeilijk om de Franse r te leren?

Antwoord

Beste Ingrid,

Kinderen spreken in principe altijd dat soort r dat de ouders spreken. Kinderen spreken zelfs in het algemeen alle klanken van de taal die ze leren spreken, uit zoals de ouders die klanken uitspreken. En daarbij heeft uiteraard die ouder (traditioneel de moeder, maar dat zal vandaag niet meer automatisch het geval zijn) die het meeste contact heeft met het kind, de meeste invloed. Die invloed is vandaag natuurlijk minder nadrukkelijk aanwezig dan vroeger, toen moeders altijd thuis bleven om voor de kinderen te zorgen. Nu kinderen al heel vroeg naar de crèche gaan, is de invloed van de ouders minder sterk.

Er zijn vrij veel verschillende soorten r. Alleen al in het Nederlandse taalgebied worden verschillende soorten r gebruikt. Oorspronkelijk spraken we allemaal met een zogenaamde tongpunt-r of alveolaire tril. Die r wordt gevormd door de punt van de tong te laten trillen tegen de tandkas (overgang tussen boventanden en het harde verhemelte). De geleerde term voor 'tandkas' is alveole, vandaar de term alveolaire tril. Als beide ouders dus zo'n tongpunt-r of alveolaire tril uitspreken, dan zal een kind van die ouders dat ook doen. Die tongpunt-r is geen heel makkelijk te vormen klank. Sommige kinderen slagen er niet goed in om die tongpunt-r spontaan goed uit te spreken en komen dan uit op een w-achtige klank (een alveolaire approximant, zie verder). Het gebeurt dan wel eens dat zulke kinderen naar de logopedie gestuurd worden om die tongpunt-r goed te leren uitspreken. Vroeger werd algemeen aangenomen dat je in het Nederlands met een tongpunt-r moest spreken, dat andere soorten r niet goed waren. Veel kinderen werden om die reden naar de logopedie gestuurd. Dus ook kinderen die met een huig-r spraken. Het is een beetje zoals men vroeger dacht dat linkshandigheid niet goed was en dat linkshandigen gedwongen moesten worden om rechtshandig te worden. Van mijn vader weet ik dat ikzelf als kind last had met de tongpunt-r en dat hij me met oefeningen geleerd heeft om de tongpunt-r goed uit te spreken. Dat kon hij omdat hij docent Nederlands was in de lerarenopleiding en dus ook kennis had van spraaktechniek en spraakstoornissen.

Als ouders Franstalig zijn én Frans spreken met een Franse r, dan zullen hun kinderen automatisch ook die Franse r gebruiken. Die Franse r is een zogenaamde uvulaire fricatief: een schuurklank die gemaakt wordt door de huig te laten schuren tegen de achterkant van de tong. Die klank is eigenlijk makkelijker te leren dan de tongpunt-r. Schuren is makkelijker dan trillen. Sprekers van talen die geen r kennen, leren uiterst moeilijk een r als ze een taal willen leren die wel een r heeft, zeker als ze de tongpunt-r willen leren. Denk maar aan de Chinezen. (Voor alle duidelijkheid: een fricatief is een medeklinker met een wrijvend, sissend of fluitend geluid, gevormd door in de mondholte een vernauwing aan te brengen waarlangs de lucht kan ontsnappen, bv. f, v, s, z, ch, g.)

Overigens is niet elke Franstalige automatisch een gebruiker van de Franse r (uvulaire fricatief). Er zijn ook Franstaligen die de tongpunt-r gebruiken. In het zuiden van Frankrijk is de tongpunt-r heel normaal. Net als bij ons is ook in Frankrijk de tongpunt-r de oorspronkelijke r. In Parijs is men in de loop van de voorbije eeuwen in hogere kringen de uvulaire fricatief beginnen te gebruiken om zich te onderscheiden van het gewone volk. Het was chic om met een uvulaire fricatief te spreken. En als iets chic is, dan proberen anderen ook chic te zijn door die r te imiteren. En zo is die Franse r aan een opmars begonnen, zodat vandaag het grootste deel van het Franse taalgebied in Europa een Franse r heeft. Die Franse r noemen we dus ook Franse r omdat die in Frankrijk ontstaan is. Maar tegenwoordig spreekt ook het grootste deel van Duitsland met een Franse r. In Vlaanderen heeft de verfranste bourgeoisie de Franse r in de Vlaamse steden geïntroduceerd. In Gent heeft de niet-Franstalige Gents sprekende bevolking die Franse r van de bourgeoisie overgenomen, zodat nu heel Gent (en ook steeds meer de randgemeenten) met een Franse r spreekt, ook in het Nederlands. 

In Vlaanderen komt verder ook een derde soort r voor, namelijk een uvulaire tril, dat is een r die uitgesproken wordt door de huig te laten trillen zonder dat die contact maakt met de tong. Die r is in Vlaanderen steeds succesvoller. Luister maar eens naar de VRT of naar VTM. En in Nederland komt ook nog eens de alveolaire approximant voor, dat is een r die lijkt op de alveolaire tril, maar dan zonder tril en zonder contact met de tandkas. De tongpunt benadert (approximant) de tandkas, maar laat nog een opening vrij, waardoor de lucht tussen de tongpunt en de tandkas kan stromen. 

In een land als het onze, waar verschillende soorten r naast elkaar voorkomen, is het principe dat kinderen de r gebruiken die ze van de ouders leren, niet honderd procent zuiver. Als kinderen met tongpunt-r-ouders veel vriendjes hebben die een andere r gebruiken, dan is er veel kans dat ze die andere r zullen overnemen van hun vriendjes. En dat verklaart waarom in Vlaanderen die uvulaire tril in opmars is.

Ten slotte denk ik niet dat het voor Nederlandstaligen zo moeilijk is om een Franse r te leren. Maar uiteraard zal een leerling in de Franse les die Franse r niet spontaan van de leraar imiteren als de leraar het de kinderen niet leert. Het is voor Franstaligen veel en veel moeilijker om de Nederlandse tongpunt-r te leren. Ik ken weinig of geen Franstaligen die met de tongpunt-r kunnen spreken als ze Nederlands spreken. Ikzelf spreek in het Frans met een Franse r en in het Nederlands met een tongpunt-r.

Met vriendelijke groet,

Peter Debrabandere

 

Reacties op dit antwoord

Er zijn nog geen reacties op deze vraag.

Enkel de vraagsteller en de wetenschapper kunnen reageren op een antwoord.

Beantwoord door

Docent Peter Debrabandere

Nederlands Specialismen: het Nederlands in Belgiƫ (Belgisch-Nederlands), Standaardnederlands, taalnormen, taalzorg, taaladvies


Doorniksesteenweg 145 8500 Kortrijk
http://www.vives.be

Zoek andere vragen

© 2008-2018
Ik heb een vraag wordt gecoördineerd door het
Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen