Zijn onze familienamen allemaal even oud?

Willem, 19 jaar
6 september 2017

Hebben de familienamen een verschillende leeftijd?

Antwoord

Dag Willem,

Nee, helemaal niet. Als je in een grotere Openbare Bibliotheek in de leeszaal zoekt naar het Woordenboek van de familienamen in België en Noord-Frankrijk
(van Frans Debrabandere, 2003), dan kan je van elke familienaam de eerste vermelding terugvinden, en die verschilt vaak.

  • Wel zie je dat er veel namen bijkwamen na 1500-1600, wanneer de Lage Landen zich sterker op een internationale markt begaven. Hoe groter sociale netwerken, hoe belangrijker een juiste naam werd. De toename van geletterheid had daar ook mee te maken. De derde factor die met die plotse toename van achternamen had te maken, was de verplichting na het concilie van Trente (1563) om parochieregisters bij te houden: een priester moest voortaan een boekhouding bijhouden van wie er gedoopt, gehuwd of overleden was. Het Eeuwig Edict (1611), een eerste poging tot nationale rechtspraak, eiste ook aan burgerlijke overheden om bevokingsregisters bij te houden, met dus achternamen.
  • Die achternamen evolueerden aanvankelijk sterk, en verschilden niet veel van wat wij nu bijnamen zouden noemen: een verduidelijking van het beroep, de ouders, de geografische herkomst of de functie van een persoon. Soms werden die overerfd, soms niet. Pas met de Franse Revolutie werden achternamen min of meer vastgelegd, en vooral verplicht overerfbaar. Dat was GEEN deel van de fameuze Code Civil of Code Napoleon, maar iets vroeger, uit een wet van september 1792, die vooral gericht was om de dienstplicht en de personenbelasting efficiënter te doen verlopen. In de Zuidelijke Nederlanden startte die 'burgerlijke stand' tussen 1796 en 1798, met wat vertraging in delen van Limburg (tussen 1796 en 1804), in Zeeuws-Vlaanderen in juli 1796.
  • Dat het ongewoon was om een vaste en overerfbare achternaam te hebben, blijkt uit de geschiedenis van de burgerlijke stand in Nederland. Napoleon verplichtte die instelling in 1811, herhaalde die verplichting om een vaste achternaam te hebben in 1813. En in 1825 moest Willem I zijn bevolking via een Koninklijk Besluit aanmanen om binnen de zes maanden eindelijk een vaste en erfelijke familienaam te kiezen.

In gesloten gemeenschappen, zoals kleine en afgelegen dorpen, of onder vissers, zijn achternamen nog altijd zeer weinig gebruikt en daardoor amper gekend.

Reacties op dit antwoord

Er zijn nog geen reacties op deze vraag.

Enkel de vraagsteller en de wetenschapper kunnen reageren op een antwoord.

Zoek andere vragen

© 2008-2017
Ik heb een vraag wordt gecoördineerd door het
Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen