Waar ligt de oorsprong van de tatoeage?

Gitte, 16 jaar
6 augustus 2016

Binnen welke cultuur en hoe werden de eerste tatoeages gezet, met welke intentie en is er zekerheid over dat alles?

Antwoord

Dag Gitte,

Een boeiende vraag, maar het antwoord staat in de meeste boeken over tatoeages.

  • Tatoeages ontstonden vermoedelijk al in de Oude Steentijd (Paleolithicum), hoewel we er niet helemaal zeker van zijn. Op rotstekeningen en kleine standbeeldjes (zoals de ivoren Leeuwenman) hebben menselijke figuren strepen en stippen op hun lichaam. Een probleem is echter dat we niet weten of die huidtekeningen permanent waren (en niet tijdelijk geschilderd) en of ze levensechte afbeeldingen zijn.
    • De Leeuwenman (40.000 v. Chr) heeft parallelle strepen op zijn linkerschouder
    • De Venus van Hohle (40.000-35.000 v. Chr) heeft lijnen op beide armen en over de romp
  • Heel zeker waren er al tatoeages in de Nieuwe Steentijd (Neolithicum) omdat er uit die periode mummies zijn bewaard gebleven met tatoeages. Vreemd genoeg uit heel verschillende culturen, op uiteenliggende plaatsen:
    • Ötzi, de ijsmummie uit de Alpen (3.370-3.100 v. Chr.) heeft 61 donkere tatoeages, stipjes en kruisjes, in 19 groepjes op zijn onderrug, linkerpols, rechterknie en enkels
    • Amunet, een Egyptische hogepriesteres (2.134–1.991 v. Chr.) uit Deir el-Bahari (tegenover Luxor) droeg punttatoeages in ringvormige patronen op haar romp. In Gurob in Noord-Egypte werden bronzen materialen teruggevonden waarvan vermoed wordt dat het tatoeëerinstrumenten zijn (1.450 v. Chr.) en ook op andere plaatsen in Egypte en Soedan werden mummies met tatoeages teruggevonden.
    • In China werden in het Tarim Basin verschillende mummies met tatoeages teruggevonden in Qäwrighul, Yanghai, Shengjindian, Zaghunluq en Qizilchoqa (2.100-550 v. Chr.)
    • Een van de Conchorro-mummies uit de Andes, op de grens tussen Peru en Chili, had wat lijkt op een getatoeëerde snor (1.980-1.780 v. Chr.)
    • Op het Ukok-plateau in Siberië werden zes ijsmummies gevonden uit de Pazyryk-cultuur (500-200 v. Chr.), met zeer figuratieve tatoeages van vissen, monsters en planten.

Een mooie chronologische opsomming van de oudste tatoeages en hun vindplaatsen vind je bij
Aaron Deter-Wolf, Benoît Robitaille, Lars Krutak & Sébastien Galliot, 'The world's oldest tattoos' in Journal of Archaeological Science: Reports (V, feb 2016, p. 19-24) [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X15301772]

De manier waarop tatoeages werden aangebracht, verschilde niet zo gek veel. Meestal werden wondjes geprikt in de huid, waarna een donkere kleurstof erin werd gewreven. Sommige culturen slaagden erin op meer pigmenten te gebruiken, of gesofisticeerde naalden (vaak samengebonden in naaldenbundels) maar de basis bleef dezelfde. En in elke cultuur ontstonden uiteraard heel eigen ontwerpen.

De redenen voor tatoeages verschilden wellicht:

  • Mooiere tatoeages konden hoge sociale status aangeven; andersom werd vaak verondersteld dat tatoeages (vooral op vrouwen) vaak een lagere status aangaven. Vergelijk dat met de huidige gezichtstatoeages uit de Stille Zuidzee, die aangeven wat de verdiensten van de drager of draagster zijn, of gevangenis- en bendetatoeages die opscheppen over criminele feiten, of permanente merktekens die eeuwen geleden op slaven werden aangebracht.
  • Daarbij aanleunend, werden tatoeages soms ook als identiteitsbewijs gebruikt. Ooit werd het voor soldaten gebruikt (bij legionairs uit de Romeinse Republiek, maar evengoed bij de vroege SS) of op gevangenen in concentratiekampen.
  • Er is ook een sterk vermoeden voor medisch gebruik van tatoeages: de gewrichtstatoeages bij Ötzi kunnen daarop wijzen, net als vaak eenvoudige punten of bollen rond de ruggengraat bij de Pazyryk-mummies. In 1850-1900 herontdekten Duitse artsen het therapeutisch gebruik van tatoeages, als een soort 'acupunctuur met gekleurd medicijn' voor een aantal aandoeningen.
  • Vermoedelijk ging het ook vaak om een amulet-functie, het idee dat door een beeld bij zich te dragen, men ook de eigenschappen van dat beeld bezat en erdoor beschermd werd: een godheid, een sterk dier, een geliefde persoon, een kruisteken, een mijnwerkerslamp.
  • Esthetisch: omdat men het mooi vindt. Ook de maori geven aan dat hun gezichtstatoeages hen beschermen tegen rimpelvorming, hetgeen ze uitzonderlijk lelijk vinden.
  • Per ongeluk: asfaltknieën zijn een vorm van tatoeages die per ongeluk ontstaan, net als de passerpuntjes op de zijkant van je hand, en mijnwerkers hadden vaak verticale strepen met kolenstof op hun schouders en rug, door het schuren tegen plafonds en wanden.

Misschien wel het opmerkelijker dan het universele karakter van tatoeëren, is het verdwijnen ervan in de Westerse wereld. In de Bijbel (Lev. 19:28) wordt het uitdrukkelijk verboden, hoewel er discussie is over de argumenten daarvoor (les in bescheidenheid? voorkomen van afgoderij? je lichaam behoort toe aan god?) en dat werd later in het Christendom herhaald, o.a. door keizer Constantinus en op het Concilie van Nicea. Tatoeages werden heidens.

Pas in de 19de eeuw ontstonden weer westerse tatoeages, met een opmerkelijke beweging van eerst zeemannen en soldaten, naar hogere klassen in de tweede helft van de 19de eeuw, naar opnieuw lagere klassen en tegenculturen in de 20ste eeuw. Ook in andere culturen vonden er vaak zo'n verschuivingen plaats: het ene moment tatoeëerden koningen zich, het andere moment werd het gezien als iets voor gevangenen en rebellen.

Ook ontstond pas in de 18de eeuw het woord 'tatoeage' (tattoo) als een verbastering van een Polynesisch woord - ervoor werd gesproken over 'schilderen van huid' of 'kerven van huid', hetgeen ambigu is. Of de Picten (Latijn voor 'beschilderden') uit Schotland ten tijde van de Romeinse invasie echt getatoeëerd waren dan wel tijdelijk beschilderd, is bijvoorbeeld nog altijd onduidelijk.


  •  

  •  

Reacties op dit antwoord

Er zijn nog geen reacties op deze vraag.

Enkel de vraagsteller en de wetenschapper kunnen reageren op een antwoord.

Zoek andere vragen

© 2008-2016
Ik heb een vraag wordt gecoördineerd door het
Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen