Hoe werkten de fonteinen in de tuin van Versailles als de elektrische waterpomp nog niet bestond?

kris, 42 jaar
2 augustus 2016

Dit weekend Versailles bezocht. Veel schilderijen gezien waarop de tuin staat met waterfonteinen. Dit zijn schilderijen uit de 17° en 18° eeuw. Elektriciteit bestond niet, hoe konden die fonteinen dan werken? Een watertoren heb ik niet opgemerkt. Wat zorgde voor de waterdruk? Als dit al bestond, hoe werden de pompen aangedreven?

Antwoord

De fonteinen waren technologische spitstechnologie in het vlakke Versailles, en sommige schattingen zeggen dat tot een derde van het kostprijs van het complex net naar die waterwerken zijn gegaan. Er was ook één 'firma', de familie Francine, die vijf generaties lang de systemen aanlegde, onderhield en verbeterde, als was het een staatsgeheim. De fonteinen vormden als een soort wereldwonder een belangrijk deel van de hofcultuur die Lodewijk XIV uitbouwde.

Het basisprincipe is zwaartekracht, met hogergelegend reservoirs die voor druk en volume zorgen. Daarbij kwamen echter veel technische trucs kijken:

  • lange, ondergrondse leidingen om het verband met de reservoirs te verbergen - eerst in hout, dan in lood, uiteindelijk in gietijzer.
  • verborgen reservoirs, zoals een cruciale voorraad in het dak van de Thetysgrot.
  • watermolens om het afgevloeide water uit het Grand Canal beneden weer naar de reservoirs en de grot op te pompen, meestal via windkracht, soms ook met paardenkracht - iets wat via polderwerken al mogelijk was.

De fonteinen leidden ook tot een watertekort voor de plantengroei in de tuinen, en er was een constante uitdaging om voor voldoende waterdruk te zorgen. Meestal spoten de fonteinen 'à l'ordinaire'. De 'grandes eaux'-spektakels die op schilderijen en gravures zijn vereeuwigd, waren voorbehouden voor speciale feesten.

Een chronologie van de zoektocht naar voldoende waterdruk in Versailles:

  • Oorspronkelijk volstond de Clagnyvijver bij het paleis, van waaruit met rosmolens water werd opgepompt naar hoger gelegen reservoirs (de Thetysgrot, en vijvers op het Satoryplateau ten zuiden van het paleis).
  • In 1664 werd een watertoren gebouwd ten noorden van het paleis, La Pompe, waarbij al windkracht werd gebruikt.
  • In 1671 werd het Grand Canal gegraven om het afgevoerde water op te vangen en met windmolens weer omhoog te pompen - zodat het niet in het rivierenstelsel verloren ging. Maar ook dat volstond niet om alle fonteinen simultaan en continu te laten functioneren - meestal werkten enkel de fonteinen in de directe omgeving van het kasteel.
  • In 1672 ontwikkelde Jean-Baptiste Colbert een systeem van fluitsignalen om de fonteinen tijdig te doen werken bij een wandeling van de Zonnekoning.
  • in 1674 werd La Pompe omgebouwd tot La Grande Pompe, met een pistongemaal om een groter volume water op te pompen. Een nadeel was dat dit gemaal de Clagnyvijver leegtrok.
  • Tussen 1668 en 1674 werd daarom de Bièvre-rivier omgeleid en met vijf windmolens opgepompt naar het Satory-plateau.
  • Tussen 1682 en 1685 werd de Machine de Marly gebouwd, om water uit de Seine in drie stappen ongeveer 150 meter omhoog te pompen en dan met een 7 kilometer lang aquaduct naar Versailles en Marly te brengen. In het totaal waren er 221 pompen nodig, waarvoor beroep werd gedaan op mijningenieurs uit Luik. Het systeem lekte langs alle kanten, maar oogste bewondering van bezoekers en werkte 133 jaar lang, tot ze vervangen werd door een stoommachine.
  • In 1685-1689 werd getracht om de Eube-rivier om te leiden. Een voordeel was dat die ongeveer 26 meter hoger lag dan het park, een nadeel dat de rivier 160 km zuidelijker lag. Ondanks de inzet van soldaten om een kanaal en aquaducten te bouwen, bleef het project onvoltooid.

Vandaag is het probleem van waterdruk opgelost door elektrische pompen, maar blijft het uitdaging om het watervolume te behouden zonder beroep te moeten doen op drinkwatervoorraden. De voornaamste bronnen om verdamping en verlies door besproeiing op te vangen, zijn regenwatervang en een elektrische pomp op de Seine, die in 1968 de Marly-machine verving.

De film 'The King's Garden' (ook uitgekomen onder de alternatieve titel 'A Little Chaos') van wijlen Alan Rickman, gaat over de aanleg van de fonteinen van Versailles, met Mathias Schoenaerts en Kate Winslet in de hoofdrollen.

Reacties op dit antwoord

Er zijn nog geen reacties op deze vraag.

Enkel de vraagsteller en de wetenschapper kunnen reageren op een antwoord.

Zoek andere vragen

© 2008-2017
Ik heb een vraag wordt gecoördineerd door het
Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen