Waarom hebben onze tenen geen naam?

Paul, 57 jaar
16 juni 2016

Waarom hebben de vingers van onze handen allemaal een specifieke naam (duim, wijsvinger, middenvinger, ringvinger en pink) en is dit niet geval voor de tenen van onze voeten (tenzij grote teen en kleine teen)? Ik gebruik de namen van de vingers om mijn lichaam volledig te kunnen ontspannen om in slaap te geraken, om zo te verhinderen dat mijn gedachten afdwalen naar andere dingen die het inslapen verhinderen. Voor de voeten moet ik mij tevreden stellen met: "Ik ontspan de grote teen, de tweede teen, de derde teen, de vierde teen en de kleine teen."

Antwoord

Beste Paul,

wonderlijke vraag! Het antwoord heeft alles te maken met wat taalkundigen 'gemarkeerdheid' noemen. Van dingen die in paren komen is er altijd eentje gemarkeerd. Het ongemarkeerde lid van het paar is wat je min of meer verwacht, de zogenaamde 'default'; het gemarkeerde lid is wat onverwachter, ongebruikelijker, verrassender. Een paar voorbeelden om dat duidelijk te maken: van het paar koe - stier is koe ongemarkeerd en stier gemarkeerd. De meeste runderen zijn nu eenmaal een koe en geen stier, en dat gaat in dit geval zo ver dat we het woord voor een vrouwelijke koe kunnen veralgemenen tot de naam voor de hele soort. Van het paar koning - koningin is koning ongemarkeerd en koningin gemarkeerd - de meeste koninginnen zijn nu eenmaal maar koningin omdat ze getrouwd zijn met een koning, de koning is gewoonlijk alomtegenwoordig, de koningin houdt zich veeleer op in de achtergrond (gemarkeerdheid houdt helaas geen rekening met politieke correctheid). Van het paar tevreden ontevreden is tevreden ongemarkeerd en ontevreden gemarkeerd - de meeste mensen zijn na een restaurantbezoek of een toneelstuk vaker tevreden dan ontevreden. Als je runderen ziet verwacht je vooral koeien, als je staatshoofden ziet verwacht je vooral koningen, als je mensen het theater ziet buitenwandelen verwacht je vooral tevreden gezichten. Die verwachtingen hebben op hun beurt met frequentie te maken. We verwachten datgene dat we het vaakst tegenkomen of waar we het vaakst over praten. Hoe zit dat met vingers en tenen? Van het paar vingers - tenen zijn het ongetwijfeld de vingers die ongemarkeerd zijn en de tenen gemarkeerd. Als je genoeg teksten verzamelt kan je het makkelijk nagaan: over onze vingers praten we makkelijk meer dan drie keer zoveel als over onze tenen. 

Is dat reden genoeg om aan onze tenen geen namen te geven? Wel, ja. Binnen een ongemarkeerde categorie maken we graag verdere onderscheiden, binnen een gemarkeerde categorie lijken we daar geen behoefte aan te voelen. Een bekend voorbeeld is enkelvoud-meervoud. Van die twee is enkelvoud ongemarkeerd - de meeste dingen zien we in het enkelvoud; meervoud is gemarkeerd. Kijken we nu naar de verbuiging van een Nederlands werkwoord, dan zien we dat we in het enkelvoud onderscheid maken tussen personen: 1e persoon: woon, 2e persoon: woon(t), 3e persoon: woont. In het meervoud maken we dat onderscheid niet: 1e persoon = 2e persoon = 3e persoon: wonen. Kijken we naar naamwoorden, dan maakt het Nederlands in het enkelvoud een onderscheid tussen de-woorden en het-woorden (de schoenhet paard), in het meervoud vervalt dat onderscheid en is alles de (de schoenende paarden). En zo zijn er heel wat voorbeelden te bedenken. Terug naar de vingers en tenen: vingers zijn zoals het enkelvoud. Binnen de categorie van vingers maken we graag nog wat meer onderscheiden. Tenen zijn zoals het meervoud: die zijn allemaal eender. De reden is simpel. Het is al verrassend genoeg dat onze tenen ter sprake komen, meer informatie zou van het goeie teveel zijn. Over onze vingers hebben we het dan weer veel vaker, daar is ruimte voor specifiekere informatie. Talen zoeken altijd een evenwicht tussen zo veel mogelijk informatie doorgeven en te veel informatie vermijden. Zouden we vaker over onze tenen praten, dan zouden ze op den duur ook wel elk een eigen naam hebben. 

 

Reacties op dit antwoord

Er zijn nog geen reacties op deze vraag.

Enkel de vraagsteller en de wetenschapper kunnen reageren op een antwoord.

Zoek andere vragen

© 2008-2022
Ik heb een vraag wordt gecoördineerd door EOS vzw