Is oorlog gerechtvaardigd?

Ben, 18 jaar
16 september 2015

Bij het vak geschiedenis breek ik de afgelopen dagen mijn brein over de burgerzin en de stelling of oorlog gerechtvaardigd is of niet.

Er worden allemaal strenge voorwaarden gesteld voor wanneer een oorlog gerechtvaardigd wordt verklaard.
Deze regels omvatten o.a. humane maatregelen die rekening houden met de soldaten aan het front. Denk maar aan haalbaarheid van de oorlog, aankondiging van aanvallen, openlijke oorlogsverklaring,...

Deze maatregelen zorgen ervoor dat er dus minder doden/gewonden vallen (Gelukkig)

Nu vraag ik me dan toch af; waarom organiseren landen in conflict dan geen paintball tornooi of iets dergelijks?
(Aangezien oorlog het laatste uitvlucht is, en er geen andere oplossingen zijn?)

Antwoord

Dit is een heel grote vraag, die zo oud is als de mensheid zelf. Een precies antwoord is heel moeilijk te geven.

En wel om de volgende reden:

A. Staten kunnen niet echt gedwongen worden om regels na te leven

1° er is geen internationale superstaat of politiemacht die een staat kan verplichten om regels na te leven. Om iemand te bestraffen die onterecht naar de wapens grijpt, heb je eigenlijk een politiek akkoord nodig met de voornaamste grootmachten. Als de VN, de internationale organisatie die de hele wereld omvat, ergens "blauwhelmen" heen stuurt, zijn dat soldaten van individuele staten. Er is géén eigen leger voor de VN. De secretaris-generaal van de VN is niet meer of minder dan een secretaris: hij beslist zelf niets, de staten zijn de baas.

2° principieel is oorlog verboden als middel om conflicten tussen staten op te lossen (art. 2 (4) VN Charter). Iedereen gaat ermee akkoord dat dit de basisnorm is, maar... er zijn uiteraard afwijkingen ==> net zoals er geen internationale politie, of internationaal leger is, is er ook geen internationale rechter die volledig onafhankelijk kan uitmaken wat een gerechtvaardigde oorlog is, en wat niet

Misschien vind je dat wat vreemd klinken: er is toch het Internationaal Gerechtshof in Den Haag ? Wel, dit Hof is pas bevoegd als de staat in kwestie het wil (om het heel eenvoudig te stellen). De uitspraken kunnen ook niet ten uitvoer worden gelegd. Er is ook een Internationaal Strafhof (ook in Den Haag), maar daar geldt hetzelfde verhaal. Tenzij de vijf grootmachten in de VN-Veiligheidsraad akkoord  zijn (Frankrijk, Groot-Brittannië, Verenigde Staten, Rusland, China) is er eigenlijk geen mogelijkheid om een tussenkomst van het Hof op te leggen aan een staat.

(pas op, het Strafhof is op zich al een enorme stap vooruit; misschien wordt ooit wel overal bevoegd, maar dat is nog zeker niet voor nu; denk maar aan de Verenigde Staten, die grote reserves hebben).

3° bij de uitzonderingen op artikel 2 (4) zijn er twee belangrijke

- zelfverdedigng (art. 51 VN): elke staat heeft het recht zich te verdedigen tegen een aanval, zelfs als die nog maar gewoon op til is, en nog niet is begonnen; je moet dan wel zorgen dat je niet te veel geweld gebruikt in verhouding tot de schade die je vreest te lijden ("proportionaliteit"), en dat je het resultaat dat je wil enkel kan bereiken door oorlog, dat er geen andere mogelijkheden zijn ("noodzakelijkheid")...

- humanitaire interventie: zeer moeilijk te bepalen wat dit precies is => bij ernstige schendingen van mensenrechten in een andere staat, mag je binnenvallen, en hoef je niet te wachten op goedkeuring van de Grootmachten

Maar goed, zoals je waarschijnlijk al begrepen hebt, is dit  eigenlijk een kwaad met een kwaad bestrijden: de sanctie voor de schending van het verbod om oorlog te voeren is... euhm, oorlog ! Het is niet omdat je een actie "interventie" noemt, dat er geen geweld bij gebruikt wordt.

B. Wat zijn gerechtvaardigde redenen om oorlog te voeren?

Hier zijn bibliotheken over vol geschreven. Waarom ? Omdat niemand beslissend kan stellen dat de ene of andere reden altijd geldig is. Je moet oorlogen geval per geval beoordelen. In veel gevallen zijn er sterke argumenten voor ook heel zwakke posities. Denk bijvoorbeeld aan de Amerikaanse inval in Irak in 2003: een grote meerderheid van internationale juristen was ertegen, maar toch vonden de Amerikaanse en Britse regering ook briljante juristen om hun standpunt te onderbouwen.

In de middeleeuwen poogde men om de oorlog uit te bannen door een hele reeks van criteria. Deze "leer van de gerechtvaardigde oorlog" (bellum justum) wou het gebruik van geweld beperken tot de categorieën die volgens de -christelijke-moraal aanvaardbaar waren, tot vorsten die voldoende gezag hadden om oorlog te voeren (= uitsluiten van de meeste kleinere vorsten), oorlogen die met de "juiste" intentie werden ondernomen... Dat heeft in de praktijk allemaal niet geholpen.

Vandaag bestaat er een consensus tussen de staten dat er een "verantwoordelijkheid om te beschermen" (responsibility to protect) is. Wanneer de zaken erg uit de hand lopen in een ander land, mogen andere staten het initiatief nemen om tussen te komen, zonder goedkeuring van de Veiligheidsraad, die vaak geblokkeerd zit door veto's. Maar goed, kan je dan echt zeker zijn dat dit de doorslaggevende reden was ? Oorlog is in de eerste plaats een kwestie van politiek. De ervaring leert dat je heel voorzichtig moet  zijn met het toelaten van geweld tussen landen, en zoveel mogelijk moet leunen op diplomatie. Een oorlog beginnen om religieuze redenen is bijvoorbeeld al lang niet meer aanvaard door juristen. Je mag je ook niet mengen met de interne situatie van een andere soevereine ("onafhankelijke") staat. Maar waar eindigt dat, en begint de "verantwoordelijkheid om te beschermen" ?

C. Landen die oorlog "afzweren"

In het internationaal recht kan je jezelf neutraal verklaren. Vroeger was dit het geval met België, nu is dat nog zo voor Zwitserland. In dit geval zegt een land dat het geen oorlog zal voeren wanneer twee andere staten in oorlog zijn. Het zal enkel zichzelf verdedigen. Dit heeft meestal als bijbedoeling dat men wil blijven handel drijven met alle andere staten. Doorgaans duurt neutraliteit tot men zelf wordt aangevallen. Vanaf dat ogenblik wordt een staat zelf "belligerent" (oorlogvoerende partij), en is het afgelopen met de neutraliteit. Opnieuw: de sanctie tegen het overtreden van het verbod op oorlog, is... oorlog ! In België zien we dat het leger kleiner is geworden door niet meer neutraal te zijn. België zit in de NAVO, een militair bondgenootschap dat de taken verdeelt tussen zijn leden. De NAVO is zo machtig, dat niemand het in zijn hoofd haalt om de alliantie aan te vallen. Zwitserland, daarentegen, moet als neutraal land een groot leger op de been houden (evenveel inwoners, leger dat vier keer groter is).

Je zou kunnen stellen dat staten die aan militaire oorlogvoering verzaken, meer inzetten op economische competitie, maar dat is meer een politieke uitspraak.

Reacties op dit antwoord

Er zijn nog geen reacties op deze vraag.

Enkel de vraagsteller en de wetenschapper kunnen reageren op een antwoord.

Beantwoord door

Prof. dr. Frederik Dhondt

Rechtsgeschiedenis, Geschiedenis van het internationaal recht, geschiedenis van de internationale betrekkingen, 18de eeuwse geschiedenis, Franse geschiedenis; grondwettelijke geschiedenis, 19de-eeuwse politieke geschiedenis

Zoek andere vragen

© 2008-2018
Ik heb een vraag wordt gecoördineerd door het
Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen