Hoe valt (volgens het boeddhisme) reïncarnatie op aarde te rijmen met de beperkte levensduur van onze planeet?

Guy, 52 jaar
3 januari 2014

Staat voor de boeddhisten ergens ondubbelzinnig neergeschreven hoe fundamentele aspecten van hun leer werken, zoals bijvoorbeeld reïncarnatie?
(Als ik naar een katholieke pastoor ga over een levensvraag, zal hij zich normaal gezien baseren op de bijbel als leidraad.)
Vragen die ik concreet aan boeddhisten zou willen stellen, of aan hen die voldoende op de hoogte zijn om in hun plaats te antwoorden:
- Hoe valt reïncarnatie op aarde te rijmen met de beperkte levensduur van onze planeet?
Als de aarde er niet meer is, stopt dan het reïncarnatiesysteem, is het systeem dan klaar met haar taak? Of is het onderdeel van een groter geheel, wat de aarde overleeft?
- Vermits we ons in principe niets herinneren van vorige levens, wat is dan het nut van telkens opnieuw te reïncarneren zonder kennis van onze eerder gemaakte fouten? Dit is toch helemaal geen efficiënte weg om tot bevrijding te komen?
- Kan een mens al dan niet in een dier, of mogelijk in een plant reïncarneren? Ik meen te hebben gelezen dat er twee stromingen zijn wat dit betreft.
Als je kan “terugvallen” naar een lager ontwikkelingsniveau, dan lijkt mij weerom de efficiëntie van het systeem om bevrijding te bereiken, zeer laag.

Antwoord

Beste Guy

Mag ik in eerste instantie verwijzen naar een vroeger antwoord dat ik rond dit thema geformuleerd heb voor Alfonso? http://www.ikhebeenvraag.be/wetenschapper/vraag3.jsp?id=32376

Staat ergens "ondubbelzinnig" neergeschreven... ?
Wel, er zijn natuurlijk de klassieke boeddhistische soetra's, waarover je op de volgende sites meer kunt vinden:
http://www.katinkahesselink.net/boeddha/soetras.html
http://www.suttas.net/over/wat_is_een_soetra.php
http://boeddhistischeboeken.nl/index.php?main_page=index&cPath=88

Maar boeddhisten beschouwen die soetra's niet zoals de katholieken, de moslims of de Joden hun heilig boeken, de Bijbel, de Koran of de Thora beschouwen. Getuige hiervan het feit dat de zesde patriarch de soetra's verscheurde, net zoals Huineng, één van de grote leraars van het Chan-boeddhisme dat deed.
Boeddha zelf zei ook tegen zijn volgelingen: neem iets niet voor waar aan omdat ik het zeg. Ga zelf op onderzoek uit en als uit dat onderzoek blijkt dat wat ik zeg voor jou de waarheid is, dan kan je mij geloven.

Maar goed, terug naar de reïncarnatie.
Ik wil hier Matthieu Ricard (http://www.matthieuricard.org/en/) citeren, die in zijn werk "Boeddhisme in de Himalaya", het volgende schrijft over reïncarnatie:
"Van leven tot leven. Boeddhistische opvatting van de wedergeboorte.
Voor het boeddhisme is het fenomeen van de wedergeboorte verbonden met het voortbestaan van de bewustzijnsstroom (mijn onderstreping) die zich niet beperkt tot het leven dat we nu leiden.
Wanneer we het over reïncarnatie hebben, stellen heel wat mensenzich voor dat wanneer een lichaam sterft een deel van het ego blijft bestaan en in een nieuw lichaam terechtkomt. Volgens het boeddhisme evenwel is het 'ik' enkel waan en kan het dus niet reïncarneren. De betrekkingen tussen het bewustzijnscontinuüm en het ego zijn dezelfde als tussen een rivier en zijn naam, die niet meer is dan een conceptuele aanwijzing ontdaan van elk eigen bestaan.
De wedergeboorte is volgens het boeddhisme dus geen zielsverhuizing waarbij een eeuwige ziel, opgevat als een afzonderlijke en reële entiteit, dienst zou doen als de drager van het 'ik'.
Indien het ego niet op zich bestaat, dan kan men de vraag stellen wat dan het onbestendige principe is dat van bestaan naar bestaan gaat. Eigenlijk is er sprake van het voortbestaan van een functie, niet van een concrete entiteit. Een specifieke bewustzijnsstroom bezit hoedanigheden die het gevolg zijn van handelingen, woorden en gedachten, van zijn niveau van onwetendheid of kennis, en die hem onderscheiden van een andere bewustzijnsstroom. We kunnen deze functie vergelijken met een golf of met de deinig die zich verbreidt zonder dat de watermassa haar volgt. Er is dus geen entiteit die opnieuw geboren wordt (mijn onderstreping), er zijn alleen de gevolgen van handelingen, woorden en gedachten die de parameters van de bewustzijnsstroom hebben gewijzigd. De wedergeboorte is niets anders dan het resultaat van de wetten van oorzaak en gevolg toegepast op de bewuste fenomenen."

Het concept van de bewustzijnsstroom waar wij allemaal deel van uitmaken, kunnen we linken aan het werk van mensen zoals Humberto Maturana, Francisco Varela, Ilya Prigogine en Gregory Bateson binnen de cognitieve wetenschappen. Wij worden gevormd door onze omgeving, net zoals wij ook onze omgeving vormen... het is één geheel.

Het karma dat je creëert door je handelingen, woorden en gedachten is dus geen karma voor jezelf, maar een karma voor de totaliteit van de bewustzijnsstroom. Het gaat dus niet enkel om jou als individu, maar om jou als onlosmakelijk deel van het geheel. Er is geen scheiding, alles vormt één geheel. En het beperkt zich evenmin tot deze Aarde, maar strekt zich uit over het ganse universum. Niets heeft een onafhankelijk bestaan.
Die verbondenheid brengt met zich een universele verantwoordelijkheid mee. Vandaar het respect dat boeddhisten hebben voor alles.

Ik hoop dat mijn antwoord voldoende duidelijk is. Mocht dat niet het geval zijn, dan mag je mij altijd contacteren op johan.dhaenen@howest.be.

Reacties op dit antwoord

  • 19/04/2014 - Guy (vraagsteller)

    Dank u om mij op weg te zetten door te verduidelijken dat reïncarnatie volgens het boeddhisme over een universele bewustzijnsstroom gaat en niet over een doorlevende entiteit. Ik heb er ondertussen meer over gelezen en me onder andere het boeiende boek “oneindig dichtbij” (van Matthieu Ricard en Trinh Xuan Thuan) aangeschaft. Daaruit heb ik nog maar fragmenten gelezen. Ik heb het moeilijk met de zin van het systeem universum zoals de boeddhisten het verklaren. Voor zover ik het nu begrijp is de invloed van ieder individu op het alles omringende en doordringende energieveld gering. Want hier op aarde zou het dan gaan om 1 zevenmiljardste van de input. Afgezien van de vraag of dieren een bewuste input doen. De wisselwerking (negatief en positief) met dat veld, daar hebben we dus weinig vat op gehad. Misschien kan er zelfs elders in het universum een sterk negatieve input zijn geweest, waar wij onterecht onder lijden. Misschien hebben bijvoorbeeld de gebeurtenissen van 9/11 elders een sterke negatieve invloed op het geluk / lijden van individuen, die daar niets konden aan doen. Tenzij men religieus of wetenschappelijk ervan uitgaat dat de wisselwerking met het veld, tijdelijk en zeer lokaal is. En dan komen we dicht bij de standpunten uit het Christendom “wie goed doet, goed ontmoet” of “doe uw naaste niet aan, wat je niet wilt dat uzelf wordt aangedaan”. En ook bij het idee van de zogezegde “instant karma”. Waarom zijn we volgens het boeddhisme sowieso individuen met een invloed op het gehele systeem, terwijl onze entiteit niet eens overleeft. Zelfs de verklaring dat onze entiteit / ego maar een illusie is, lost die vraag voor mij niet direct op. Want in dat geval draait het niet meer om de individuen maar om het systeem als geheel. En waarom zouden individuen dan aangespoord worden om goed te doen, om zich te bevrijden van het rad van de eeuwige wedergeboorte en van het lijden? Waarom zouden we ons als 1 zevenmiljardste niet laten meedraaien in dat rad, als we toch niet voortleven, en als andere het voor ons kunnen verknoeien? Ik vind dat het Christendom met het concept van de overlevende ziel, de mensen efficiënter aanspoort tot goed doen. Vermits men beloning of straf in het vooruitzicht stelt voor de overlevende entiteit. (Al dan niet onmiddellijk vanaf het overlijden, of slechts op een dag des oordeels.) Misschien kan ik dan wat oneerbiedig stellen dat het Christendom beter past bij de mens die een praktisch bruikbare verklaring verkiezen. En het boeddhisme eerder bij mensen die voortudurend zichzelf en alles in vraag blijven stellen. Wat ik belangwekkend vind aan het boeddhisme, is dat het een vrij wetenschappelijk onderbouwbare religie is. Ook Eistein zag dat zo. Ik denk dat er inderdaad sterke aanwijzingen zijn voor het energieveld wat alles met alles verbindt. (via de stringtheorie). Dat energieveld, die bewustzijnsstroom, is dus niet meer of minder dan een religie. Maar als wij zo onbelangrijk zijn, zo onbetekend in het geheel (dat is tenminste mijn aanvoelen), is dan misschien het ganse systeem (het universum), niet het enige echte belangrijke? En wie heeft dat systeem een zin gegeven? Door wat wordt het bezield? Dan toch een opperwezen? En als er een opperwezen(s) boven of buiten dat systeem bestaat, wat is dan het nut ervan? Een experiment? Een experiment wat mogelijk uit de hand gelopen is en waar men geen vat meer heeft op de uitkomst? Heeft het boeddhisme hier standpunten over?

  • 20/04/2014 - D'haenen (wetenschapper)

    Beste Guy, dank voor je interessante reactie. Ik zal proberen er puntje per puntje en uit het hoofd op te antwoorden. Ik ben namelijk nog tot eind mei in China als gastprofessor filosofie aan Zhejiang Gongshang University in Hangzhou en beschik dus niet over mijn documentatie. Maar goed, ik wil je ook niet op een antwoord laten wachten. 1. "De invloed van het individu op het alles omringende en doordringende energieveld is gering." We hebben het hier over de Subject (individu) - Object (universum) relatie. Prof. dr. Ulrich Libbrecht analyseert dit ten gronde en stelt het mooi schematisch voor in zijn vierdelige standaardwerk "Inleiding Comparatieve Filosofie". (Van dat werk is een verkorte versie uitgegeven in het Engels: Within the Four Seas.) - http://www.frankio4.four.axc.nl/main_ulrich/index.html Er zijn drie mogelijke Subject-Object relaties: - Westen (rationalisme): Subject is tegengesteld aan Object... in dit wereldbeeld ziet het Subject zich los en boven het universum. Het subject wil het object rationeel en logisch analyseren, bestuderen, doorgronden met als doel het te controleren en te overheersen. - India (boeddhisme): Subject is gelijk aan Object... het subject wil het object mystiek beleven met als doel te komen tot verlichting. - China (taoïsme): Subject is een deelverzameling van het Object... het subject wil het object natuurlijk ervaren met als doel te komen tot harmonie. Wanneer jij zegt dat het individu niet meer dan 1 zevenmiljardste input heeft op het object, ga je voorbij aan de essentie van Subject=Object. Met andere woorden, in de boeddhistische denkwijze is elk individu het totale universum en niet een zoveelste deel ervan. Elke daad en elke gedachte hebben zowel positieve als negatieve gevolgen (= karma). Voor een boeddhist komt het erop aan de middenweg te bewandelen, zonder extremen om het evenwicht in het universum te bewaren. Een wisselwerking is nooit tijdelijk en lokaal, maar eeuwig en universeel. Het komt er dus op aan af te stappen van de ego-intentionaliteit en je bewust te worden van de interdependentie van alles... dàt is "verlichting"... de "demon van de onwetendheid" is het niet bewust zijn van die totale interdependentie van alles. Zoals jij het voorstelt, leun je eerder aan bij het Taoïsme waarin gesteld wordt dat wij allemaal deelverzamelingen zijn van de totale verzameling en als levensdoel moeten hebben in harmonie te leven. De boeddhisten zien het universum als een holistisch geheel... vergelijkbaar met wat David Bohm "The holographic universe" noemt: in een hologram is elk deeltje van het hologram ook het totale hologram. 2. Het Christendom heeft een "egoïstische" filosofie: je doet goed om "je hemel te verdienen". Immanuel Kant zou zeggen: "Het gaat om de beweegreden." Waarom doe je goed? Als je het doet omdat het moet (vanwege God) of om er beter van te worden (beloning), dan ben je niet moreel bezig. Je bent heteronoom aan het handelen. Maar als je goed doet omwille van het goede zelf, dan ben je een vrij en autonoom mens. Dat is de categorische imperatief van Kant. Dat is het onderscheid tussen egoïsme en altruïsme. Ook daarover heeft Matthieu Ricard een zeer uitgebreide studie geschreven, Plaidoyer pour l'altruïsme. Boeddhisten gaan dus resoluut voor een totaal altruïsme en niet voor een ik-gericht gedrag. 3. Ik wil nog eens de nadruk erop leggen dat Boeddhisme geen religie is in de zin van een godsdienst. Boeddhisten geloven niet in een God, een Opperwezen of een Onsterfelijke Ziel. Het "systeem" is wat het is, wat het altijd geweest is en ook altijd zal zijn, te weten een evoluerend organisme dat niet geschapen werd uit het niets. Boeddhisme leunt inderdaad heel nauw aan bij de moderne wetenschap, getuige hiervan de activiteiten van Mind and Life - http://www.mindandlife.org/ Francisco Varela (cognitiewetenschap) was trouwens een heel trouw medewerker van Mind and Life.

Enkel de vraagsteller en de wetenschapper kunnen reageren op een antwoord.

Beantwoord door

lic. D'haenen Johan

Filosofie, ethiek, holistisch denken, boeddhisme, taoïsme China - oosterse filosofie

Hogeschool West-Vlaanderen
Marksesteenweg 58 B-8500 Kortrijk
http://www.howest.be

Zoek andere vragen

© 2008-2020
Ik heb een vraag wordt gecoördineerd door het
Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen