Is tijd een menselijke uitvinding?

Arne, 17 jaar
2 januari 2014

Hallo,

Ik doe dit jaar mijn eindwerk over tijdreizen, dus ik leg eerst uit wat tijd is.
Het is alleen erg ingewikkeld om een definitie en een uitleg over tijd te vinden.

Ik heb ergens gehoord dat tijd een uitvinding is van de mens.
Zo zou enkel het heden bestaan en zou het verleden ontstaan door de herinneringen. En de toekomst door verlangens en wensen.
Is dit werkelijk zo?

Hartelijk bedankt
Arne

Antwoord

Beste Arne

Wat is tijd?

In "The Geography of Thought - How Asians and Westerners Think Differently... and Why", beschrijft Richard Nisbett hoe een Chinese student op een dag tegen hem zegt: "You know, the difference between you and me is that I think the world is a circle, and you think it's a line."
En hiermee raken we al enigszins aan de kern van de zaak: Westerlingen hebben een lineair tijdsbesef, terwijl Oosterlingen denken in cirkels en spiralen.

Bestaat tijd? Indien jij een foton (lichtdeeltje) was, dat zich verplaatst aan de lichtsnelheid, dan zou je zeggen "neen", er is geen tijd. En uit de experimenten van de kwantummechanica weten wij dat elementaire deeltjes zich vooruit en achteruit in de tijd kunnen bewegen, met andere woorden, ze gedragen zich alsof er geen tijd was.

Is tijd dan een uitvinding van de mens? Bestaat alleen het heden, ontstaat het verleden door herinneringen en de toekomst door verlangens en wensen?
De Franse psycholoog Guyau zegt dat tijd niet beschouwd moet worden als een voorafgaande conditie, maar als een gevolg van onze ervaring van de wereld, het resultaat van een lange evolutie. Bergson en Freud ontwikkelden geheugentheoriën die zegden dat alle vergeten eerder te wijten is aan het falen van onze terugroepingsvermogens dan van onze bewaarvermogens. Volgens hen is vergeten alleen van toepassing op de bewuste geest, terwijl beneden het bewustzijnsniveau alle herinneringen blijven bestaan. Maar kun je bewustzijn enkel herleiden tot de "bewuste geest"? De recente ontwikkelingen binnen de cognitiewetenschap spreken dit tegen en situeren het bewustzijn op celniveau.
Is het zo dat de mens zich van alle andere dieren onderscheidt door zijn zin voor verleden en toekomst, zijn bewust-zijn van tijd?

Ons bewust-zijn van tijd is een geestelijk potentieel vermogen dat wij in de praktijk alleen kunnen verwerkelijken door te leren het te ontwikkelen op basis van onze eigen ervaring. Onze waarneming impliceert verandering en verandering impliceert opeenvolging in de tijd. Onze waarnemingen die de veranderingen vaststellen brengen ons tot een mentale organisatie. Wij hebben dus een tijd-ervaring, een ervaring van tijd, die afhankelijk is van een aantal factoren, waaronder leeftijd, gemoedstoestand, gevoelsleven, ...
Het is niet de tijd zelf, maar wat er in de tijd gebeurt dat effecten voortbrengt. Tijd is geen eenvousige waarneming, maar is afhankelijk van processen van mentale organisatie, die denken en handelen verenigen.
Als geestelijke activiteit die betrokken is bij de construcite van een "tijd-zin" is tijd dus inderdaad een uitvinding van de mens. Bovendien heeft de mens vanuit zijn waarneming van de verandering allerlei meettechnieken ontworpen om die verandering vast te leggen, in lineaire of in circulaire zin.

Maar ons verhaal is daarmee niet ten einde.
Is er dan geen tijd? Als we Zeno mogen geloven (paradox van de pijl) is er geen beweging, en bijgevolg ook geen tijd. Bestaat tijd ook onafhankelijk van het menselijk kenvermogen of is hij daar enkel een produkt van? Heeft tijd een oorsprong, een richting, een doel?
Einstein zei: "Time is an illusion."
De wetten van de fysica, van de klassieke Newtoniaanse dynamica tot de relativiteitsfysica en de kwantummechanica, maken geen onderscheid tussen verleden en toekomst. En zelfs tot op de dag van vandaag is voor veel fysici tijd niets anders dan een geloofsartikel en is er geen "arrow of time" waar het de fundamentele beschrijving van de natuur betreft.
Conclusie: er is geen tijd.

En toch... Als we kijken naar de diverse verschijnselen die zich voordoen bij de navigatieprestaties van dieren (bijen bijvoorbeeld), dan moeten we aannemen dat ze een of andere vorm van inwendig tijdaangevend mechanisme (ritmische processen) hebben dat ze kunnen leren gebruiken... die ritmische processen zijn betrouwbare klokken waarvan de opeenvolging van licht en donker (dag en nacht) een van de belangrijkste is.
En toch... In de thermodynamica spreken we van "de thermodynamische pijl".
En toch... De idee van een natuurlijk begin van de tijd wordt verbonden met de Big Bang, de singulariteit die aan de basis lag van het begin van ons heelal. Die singulariteit wordt geïmpliceerd door de roodverschuivingen in de spectra van de sterrenstelsel en de steeds versnellende uitdijing van het heelal.
En toch... We onderscheiden drie macroscopische pijlen die wijzen op het bestaan van tijd:
1. De thermodynamische pijl die bepaald wordt door entropieprocessen in gesloten systemen
2. De historische pijl die bepaald wordt door informatievoortbrengende processen in bepaalde open systemen
3. De kosmologische pijl die bepaald wordt door de vlucht van de sterrenstelsels (uitdijing van het heelal)
En toch... Overal, in de scheikunde, de geologie, de kosmologie, de biologie, de menswetenschappen, ... overal spelen verleden en heden verschillende rollen.

Hoe kan die fameuze "pijl van de tijd" dan ontstaan uit een tijd-symmetrische wereld, zoals die beschreven wordt door de natuurkunde? Het antwoord op die vraag werd geformuleerd door Ilya Prigogine, de Belgische wetenschapper die in 1977 de Nobelprijs voor biochemie kreeg voor zijn werk rond dissipatieve systemen.
Twee ontwikkelingen in de natuurkunde liggen aan de basis van dit besef dat er wel degelijk een "pijl van de tijd" is:
1. Het ontstaan en de spectaculaire groei van de fysica van systemen die niet in evenwicht zijn (zelf-organiserende en dissipatieve systemen)
2. De dynamica van onstabiele systemen, te beginnen met de chaostheorie, die de effecten van een unidirectionele tijd beschrijft en een nieuwe betekenis geeft aan het begrip "onomkeerbaarheid" (vorming van vortexen, chemische oscillaties, laserlicht)
Prigogine betoogt dat onomkeerbaarheid niet langer beschreven kan worden als een "verschijning van onze verbeelding" die zou verdwijnen indien wij zouden beschikken over volmaakte kennis (de demon van Laplace), maar dat onomkeerbaarheid leidt tot een coherent geheel waarin miljarden en miljarden elementaire deeltjes betrokken zijn.
Zoals hij schrijft in "The End of Certainty": "Figuratively speaking, matter at equilibrium, with no arrow of time, is 'blind', but with the arrow of time, it begins to 'see'. Without this new coherence, due to irreversible, nonequilibrium processes, life on earth would be impossible to envision. The claim that the arrow of time is 'only phenomenological', or subjective, is therefore absurd. We are actually the children of the arrow of time, of evolution, not its progenitors."

Conclusie: er is wel degelijk TIJD... Ook al vertoont onze waarneming van de tijd veel subjectieve en sociologische trekjes, toch is ze gebaseerd op een objectieve factor die ons een externe controle verschaft voor de tijdharmonie van onze fysiologische processen. Dat is de fysische tijd die een grondtrek is van het heelal.  

Reacties op dit antwoord

Er zijn nog geen reacties op deze vraag.

Enkel de vraagsteller en de wetenschapper kunnen reageren op een antwoord.

Beantwoord door

lic. D'haenen Johan

Filosofie, ethiek, holistisch denken, boeddhisme, taoïsme China - oosterse filosofie

Hogeschool West-Vlaanderen
Marksesteenweg 58 B-8500 Kortrijk
http://www.howest.be

Zoek andere vragen

© 2008-2021
Ik heb een vraag wordt gecoördineerd door het
Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen