Hoe en wanneer is de Vlaamse taal ontstaan?

Antwoord

Dag Babette,

"De Vlaamse taal" bestaat eigenlijk niet. Tenzij je natuurlijk met "de Vlaamse taal" dit bedoelt: "de Nederlandse taal". De enige juiste benaming van onze taal is "het Nederlands" of "de Nederlandse taal". Dat is de taal die de officiële taal is van Nederland, Vlaanderen, Suriname en enkele onafhankelijke eilandstaten in de Caraïbische Zee (Aruba, Curaçao en Sint-Maarten). In al die landen of gebieden (zes in totaal) is het Nederlands de enige of een van de officiële talen. In Vlaanderen en ook elders zijn er mensen die niet over "het Nederlands" spreken, maar over "het Vlaams" om de taal te benoemen die in Vlaanderen gesproken wordt. Dat komt doordat de taal van Nederland en de taal van Vlaanderen niet honderd procent overeenkomen. Er zijn verschillen in het woordgebruik, in de bouw van de zinnen, in de uitspraak van de woorden. En daarom zijn er mensen die vinden dat wij in Vlaanderen "Vlaams" spreken en dat de Nederlanders "Nederlands" of zelfs "Hollands" spreken. Dat beeld bestaat ook in andere landen. Bij de Fransen, Walen, Italianen, Spanjaarden, Portugezen, Duitsers, Oostenrijkers, Britten leeft ook het beeld dat Vlamingen en Nederlanders wel allemaal een taal spreken die ongeveer dezelfde taal is, maar die toch niet helemaal dezelfde taal is, waardoor in het Engels vaak een onderscheid gemaakt wordt tussen "Flemish" en "Dutch", in het Frans tussen "flamand" en "hollandais"/"néerlandais". Enzovoort. Als je in het buitenland zegt dat dat onderscheid eigenlijk niet correct is, dan kijken ze verbaasd op. Gek genoeg zouden we net zo kunnen denken over bijvoorbeeld "Waals" en "Frans". Toch doet niemand dat. Het Frans van Wallonië is ook niet helemaal hetzelfde Frans als dat van Frankrijk en toch wordt de taal van Wallonië en de taal van Frankijk overal gewoon "Frans" genoemd. Wij Vlamingen doen onszelf tekort door onze eigen taal "Vlaams" te noemen. Daardoor wekken we de indruk dat we maar een kleine taal van weinig belang spreken. Als we onze taal overal altijd "Nederlands" zouden noemen, dan laten we de buitenwereld zien dat we een vrij belangrijke taal spreken, een internationale taal, een taal die in verschillende landen de officiële taal is.

Er bestaan natuurlijk wel allerlei dialecten die in West-Vlaanderen, Oost-Vlaanderen, Frans-Vlaanderen en Zeeus-Vlaanderen gesproken worden. Al die dialecten samen worden "Vlaamse dialecten" genoemd. Op die manier kunnen we natuurlijk wel op de juiste manier over "Vlaams" spreken. Maar dat is dan geen uniforme taal. Dat is geen taal die je zowel in Kortrijk als in Brugge als in Gent als in Oudenaarde enzovoort kunt spreken. Want dat dialect klinkt in elke stad en in elk dorp anders. Er is niet één Vlaams, er zijn verschillende soorten Vlaams. Dat is natuurlijk anders dan met het Nederlands. Het Nederlands als cultuurtaal is een kunstmatig gegroeide en gecultiveerde taal, die geschikt gemaakt is voor de communicatie in een heel land: Nederland. Oorspronkelijk hoorde Vlaanderen ook bij Nederland. Daarom spraken we vroeger over "de Nederlanden". Het Nederlands was dus de taal van de Nederlanden. Maar toen Vlaanderen buiten de Nederlanden terechtkwam, verdween een beetje het contact met het land dat we vandaag Nederland noemen. Dat verklaart waarom het Nederlands in Vlaanderen niet helemaal hetzelfde Nederlands is als in Nederland. Maar het Nederlands in Vlaanderen is niet verschillend genoeg van het Nederlands in Nederland om het een andere taal dan het Nederlands te kunnen noemen. Het Duits van Oostenrijk is ook een beetje anders dan het Duits van Duitsland. Maar het is in beide landen gewoon "Duits". Geen enkele Oostenrijker denkt eraan om zijn eigen taal niet "Duits" te noemen. Zo zou het voor het Nederlands en de internationale en ook nationale uitstraling ervan ook beter zijn als Vlamingen er altijd van overtuigd zouden zijn dat zij "Nederlands" spreken en niet "Vlaams".

De oorsprong van het Nederlands (als officiële taal van de bovengenoemde zes landen) en van het Vlaams (als verzameling dialecten) is ongeveer dezelfde. Ik beperk me nu tot het Nederlands. Hoe het Nederlands ontstaan is, is makkelijker te zeggen dan wanneer het Nederlands ontstaan is.

1. Hoe
Het Nederlands is ontstaan uit de taal van de Germaanse volksstammen die gedurende de eerste eeuwen van onze tijdrekening de gebieden langs de Noordzee zijn gaan bevolken. Verschillende germaanse stammen hebben die gebieden bevolkt. De belangrijkste Germaanse volksstam die zich hier gevestigd heeft, is de stam van de Franken. Die Germanen spraken Frankisch. Uit dat Frankisch zijn verschillende dialecten ontstaan: Vlaamse, Brabantse, Hollandse en Limburgse dialecten. Vanaf de middeleeuwen zijn verschillende van die dialecten toonaangevend geweest. Heel vroeg al was het gebied waar de Limburgse dialecten gesproken werden in de literatuur toonaangevend. Later is Vlaanderen belangrijk geworden, waardoor de Vlaamse dialecten een tijd lang de belangrijkste teksten voortgebracht hebben die we nu nog kennen. Later wordt Brabant belangrijk en nog later Holland. Op het moment dat Holland toonaangevend is, raakt de ontwikkeling van de Nederlandse standaardtaal in een definitieve fase, waardoor het Nederlands van vandaag hoofdzakelijk Hollands gekleurd is.

2. Wanneer
Dat is moeilijk te zeggen. In elk geval is het onmogelijk om een jaar te prikken op het ontstaan van het Nederlands. Niemand heeft ooit gezegd: "Vanaf dit jaar is de taal die we spreken het Nederlands". Het Nederlands is geleidelijk ontstaan. Dat is een proces van eeuwen. Voordat het Nederlands als taal naast het Duits en het Fries en het Engels bestond, behoorde het samen met die talen tot het Germaans. Tweeduizend jaar geleden moet dat Germaans nog ongeveer één taal geweest zijn, zonder onderscheid tussen Nederlands, Duits, Engels, Fries en nog andere Germaanse talen. "Eén taal" is natuurlijk wat overdregen gezegd, want in die "ene taal" moeten er verschillen geweest zijn omdat alle Germaanse volksstammen dat Germans natuurlijk elk op hun eigen manier gebruikten. Maar de verschillen waren nog niet duidelijk en niet groot genoeg om van verschillende talen te kunnen spreken. Naarmate die Germaanse stammen over Europa uitzwermen en elk een eigen woongebied voor zichzelf vinden, ontstaat voor elk van die stammen geleidelijk een eigen taal. Zo kunnen we al over het Nederlands spreken vanaf de zesde eeuw na de geboorte van Christus. Maar misschien zou dat ook al voor de vijfde eeuw gezegd kunnen worden. Of misschien pas met zekerheid vanaf de zevende eeuw. De ontwikkeling van een nog gemeenschappelijke Germaanse taal naar afzonderlijke talen (Nederlands, Duits, Engels, Fries ...) gaat zo traag en zo geleidelijk, dat er geen jaartal op te plakken valt.

Met vriendelijke groet,

Peter Debrabandere