Wat telt als placebo-effect en wat niet?

Antwoord

Dag Ramon,

Je definitie van een placebo is ongeveer juist. Je kan een placebo gebruiken om na te gaan of een medicijn wel echt werkt.

Een goed opgezette studie hierover voldoet aan 3 voorwaarden.
1) Ten eerste moeten er twee situaties getest worden. Eén groep moet het echte medicijn krijgen. Een tweede groep moet een placebopil krijgen. De placebopil lijkt zo goed mogelijk op de echte: zelfde kleur, gewicht, smaak enz. Alleen bevat die geen werkend ingrediënt.
2) Tot welke groep iemand behoort moet volledig willekeurig beslist worden. Het mag bijvoorbeeld niet dat de groep die meeste klachten heeft de echte pil krijgt.
3) Zowel de patiënt als de dokter mogen niet weten tot welke groep de patiënt behoort. Anders zouden ze (onbewust) het resultaat kunnen beïnvloeden.

Als alle voorwaarden voldaan zijn, kan men de patiënt testen voor en na de behandeling. Hij vult bijvoorbeeld een vragenlijst in hoe hij zich voelt. Als het echte medicijn beter helpt dan de placebopil, dan is het medicijn effectief.

Wat betekent dat dan voor jouw voorbeelden?
In scenario 1 zou je bijvoorbeeld een raam moeten openen en iets heel gelijkaardig dat het niet kouder kan maken, bijvoorbeeld een kast openen. Het is een wat absurde situatie uiteraard, want de testpersoon mag het verschil tussen het raam en de kastdeur niet horen of zien.
In scenario 2 zouden de koekjes blind geproefd moeten worden.
 

Wat jouw scenario's dan wel zijn, moet je eerder in de sociale psychologie zoeken. Scenario 1 kan bijvoorbeeld te maken hebben met de zelfvervullende voorspelling. Iemand past zijn gedrag aan naar zijn verwachtingen. De persoon verwacht dat het kouder zal worden met het raam open, en voelt/zegt dat het kouder is. Cognitieve dissonantie kan er ook mee te maken hebben. We willen dat onze overtuigingen/gevoelens overeenkomen met wat we doen. De persoon voelt bijvoorbeeld een conflict omdat het raam zou open staan, maar toch voelt het niet kouder. Dus past hij zijn gedachten maar aan en denkt dat het kouder is. Ten slotte kan het een rol spelen dat persoon 2 heel overtuigend is voor persoon 1. Iemand die op ons lijkt, aantrekkelijk is of geloofwaardig overkomt, kan ons snel overtuigen van een boodschap. De personen zijn misschien vrienden, waardoor persoon 1 niet twijfelt. Het hangt er dus wat van af of de persoon in je verhaal liegt of het echt kouder krijgt.
Scenario 2 heeft ook met overtuigen te maken: Iemand met een pak aan straalt expertise uit. Het is een vorm van impression management. Door het stereotiepe beeld dat we hebben van zakenmensen associëren we een pak met iemand die geloofwaardig is en kennis heeft van zijn gebied. Een mooie verpakking of goede merknaam  kan hetzelfde effect hebben. Een stereotype is een vereenvoudigde en veralgemeende overtuiging van iemand. Onze hersenen maken stereotiepen om meer informatie te kunnen opslaan en sneller te kunnen beslissen. Je moet er dan wel rekening mee houden dat je wel eens verkeerd kan zijn!