Wat betekenen bepaalde prefixen eigenlijk voor de stam van een werkwoord?

Antwoord

Beste Jo

Waar "af", "voor" en "op" in "afleiden", "voorleiden" en "opleiden" vandaan komen, is inderdaad niet zo moeilijk te achterhalen. De elementen "af", "voor" en "op" zijn bijwoorden met een tamelijk makkelijk te vatten betekenis. Al eeuwenlang worden in het Nederlands nieuwe werkwoorden gemaakt door bijwoorden met werkwoorden te combineren.

Ook "verleiden", "geleiden", "begeleiden" enzovoort zijn ontstaan uit een taalsysteem waarin bijwoorden met werkwoorden gecombineerd werden. Aanvankelijk werden de bijwoorden gewoon vóór het werkwoord geplaatst, zodat het twee woorden bleven. Het bijwoord voegde dan een bijzondere betekenis toe aan het werkwoord. Zo kun je je een ontwikkeling voorstellen van eerst "af leiden" naar later "afleiden". Dat is dus met "ver-", "ge-", "be-", "ont-" ook gebeurd. Het verschil tussen "af", "voor", "op" enerzijds en "ge", "be", "ver", "ont" anderzijds is dat we bij de eerste reeks bijwoorden een betekenis kunnen bedenken, bij de tweede reeks niet. Het verschil tussen beide reeksen zit in de beklemtoning. De werkwoorden die gevormd werden met bijwoorden hadden oorspronkelijk allemaal de klemtoon op het bijwoord. Maar bij een aantal bijwoorden is die klemtoon in de loop van de geschiedenis naar achteren verschoven, weg van het bijwoord, waardoor de klinker in het bijwoord na verloop van tijd verdofte en dus een toonloze e werd. Zo is uit "voor" "ver" ontstaan, uit "ant" (= 'tegen', 'tegenover') "ont", uit "bij" "be" en uit "ge" of "gi" (wat oorspronkelijk 'samen' betekende) "ge". De oorspronkelijke betekenis van het verdofte bijwoord ging geleidelijk verloren, zodat het voorvoegsel op den duur niet meer een betekenis als los woord had, maar wel nog een vaag aan te voelen betekenis als voorvoegsel. In de nieuwe vorm als voorvoegsel ("ver", "ge", "be", "ont") kon het ook niet meer als los bijwoord gebruikt worden, waardoor de oorspronkelijke betekenis nog makkelijker verloren ging. Die nieuwe voorvoegsels ontwikkelden dan later verschillende betekenissen als voorvoegsel voor het maken van nieuwe werkwoorden. Dat maakt dat we nu bijvoorbeeld makkelijk van "lopen" en "springen" de nieuwe vormen "belopen" en "bespringen" kunnen maken. En minder voor de hand liggend ook: "bepotelen", "bevoelen", "bekegelen", "befietsen", "beskaten" ... "Skaten" (= skateboarden of inlineskaten). Je kunt zeggen "Ik ga vanmiddag een beetje skaten." Zoals je kunt zeggen "Ik ga het hele parcours eerst eens befietsen", zo kun je ook zeggen "Ik ga het hele parcours eerst eens beskaten". Dat bewijst dat we als taalgebruikers weten wat "be" betekent en welke functie het heeft als we nieuwe woorden maken. We denken bij het gebruik van "beskaten" absoluut niet meer aan het oorspronkelijke "bij", want "be" heeft nu een eigen betekenis en functie.

En bij "begeleiden" hebben we natuurlijk een ontwikkeling in twee fasen. Eerst ontstaat "geleiden" uit "ge" + "leiden". Later, als "geleiden" al een tijdje bestaat, ontstaat uit "geleiden" het werkwoord "begeleiden", zoals uit "lopen" het werkwoord "belopen" bestaat.

Met vriendelijke groet

Peter Debrabandere