Wanneer en hoe ontstonden roodharigen?

Antwoord

Wanneer roodharigen ontstonden is niet bewezen, maar de wetenschap kan wel een redelijke gok doen. Hoe de eigenschap ontstond, weten we wel. Ze ontstond zoals alle biologische eigenschappen: bij toeval. Op een plaats en tijdstip waar de nieuwe eigenschap voordeel bood, bleef ze bewaard, en werd ze door de natuurlijke selectie bevoordeeld: in elke nieuwe generatie steeg het aantal roodharige mensen. Op plaatsen en tijdstippen waar de eigenschap geen voordeel bood, kregen roodharigen minder kansen dan anderen om zich voort te planten en stierf de eigenschap weer uit.

Mensen hebben in hun huid en haar een donkere kleurstof, melanine, die hen tegen overmatig zonlicht beschermt (als we in de zomer bruin worden, is dat omdat onze huid dan meer melanine gaat aanmaken). Een donkere huid beschermt ons tegen huidkanker en andere gevolgen van ultraviolette straling. Roodharigen maken phaeomelanine, een variant van melanine die toevallig ontstond door een afwijking in een van de genen die met de productie van melanine te maken hebben. Hun haar kleurt er rood door, hun huid bleek.

De eigenschap is 'recessief': ze wordt alleen zichtbaar als je het gen van beide ouders hebt meegekregen. Kreeg je het slechts van een ouder mee, dan ben je zelf niet roodharig, maar is er een kans op twee dat je de eigenschap doorgeeft aan je kinderen. Krijgen die het gen ook van hun andere ouder mee, dan zijn ze roodharig; anders zijn ze 'dragers' die het gen weer aan de volgende generatie doorgeven, zonder zelf roodharig te zijn.

In de praktijk is de overerving wat ingewikkelder, omdat er eigenlijk meer dan één gen bij betrokken is. Die genen erven onafhankelijk van elkaar over - of om het nog wat ingewikkelder te maken: min of meer onafhankelijk. Daarom zijn er verschillende kleuren 'rood' haar, en is rood haar meestal gekoppeld met sproeten, maar niet altijd.

Zolang onze voorouders in Afrika leefden, had rood haar en de bijbehorende bleke huid alleen maar nadelen. Ze hadden melanine absoluut nodig om zich tegen de hete Afrikaanse zon te beschermen. Toen ze pakweg honderdduizend jaar geleden overstaken naar Europa, werd dat anders. Phaeomelanine kreeg een kans, en was in het hoge noorden zelfs nuttig: wanneer je huid in het karige zonlicht daar te donker is, maak je niet genoeg vitamine D aan, en dat is ook weer niet gezond.

De afstammelingen van de eerste roodharigen verspreidden zich langzaam over Europa. Ze hadden er wat betere overlevingskansen dan de niet-roodharigen, en daardoor wat meer kans op nakomelingen. Al werd dat tegengewerkt door een culturele factor: sommige mensen vinden 'rost' niet sexy, wat dan weer nadelig is voor de kans op nakomelingen.

In de eerste mensengroepen die de Britse eilanden bereikten, moeten er per toeval nogal veel dragers van het rode gen gezeten hebben, genoeg om vandaag voor tien-vijftien procent roodharigen te zorgen, vooral in Schotland en Ierland. Nergens ter wereld zie je meer roodharigen. Zolang die eilanden relatief geïsoleerd bleven, bleef de kans er groter dan elders dat twee roodharigen, of op zijn minst dragers van het gen, allebei de eigenschap doorgaven aan hun kinderen, die dan zelf roodharig waren.

In deze moderne tijden, waar mensen veel mobieler zijn, daalt het aantal roodharigen. Er zijn nog altijd evenveel rode genen als vroeger, maar de kans dat ze elkaar tegenkomen is verkleind. De Ieren die in de negentiende eeuw massaal uitweken naar Amerika namen hun rode genen mee, maar ginds verdrinken die in een zee van niet-dragers. De rode genen worden nog steeds van generatie op generatie doorgegeven, maar de kans dat twee van die genen in één persoon terechtkomen is nu veel kleiner. Op de Britse eilanden zorgt inwijking ervoor dat ook daar de rode genen verdund worden.

Maar al daalt het aantal biologisch roodharigen, de uitvinding van de haarverf heeft ervoor gezorgd dat het aantal 'roodharigen' nu hoger ligt dan vroeger...