Hoe komt Hitler aan zijn teken?

De swastika, of hakenkruis, is op zijn minst vierduizend jaar oud. Swastika is Sanskriet voor welzijn, geluk. Een geluksteken dus, dat in zowat alle culturen voorkwam: in Mesopotamië, het oude Griekenland en India, het Midden-Oosten, Europa, Japan, China, bij bepaalde Afrikaanse volkeren en bij indianen in Amerika (de Maya's en de Navajo's). De swastika beeldt waarschijnlijk de zon uit, 'bewegend' aan het uitspansel. Een zonnewiel, teken van verandering en licht. Bij de Germanen was het een zinnebeeld voor de dondergod Thor of zijn hamer, en het werd als afweermiddel tegen bliksem en brand gebruikt.

Anders dan extreem rechts beweert, is de swastika dus niet van louter Arische oorsprong. Het teken werd ook teruggevonden op christelijke gebouwen en synagoges. Sommige hakenkruisen zijn versierd, door punten omringd of draaien tegen de klok in (de suavastika). Het linksdraaiend swastika staat in Indië voor de zwarte nacht, de verschrikkelijke godin Kali en allerhande magische praktijken.

In Engeland en Schotland had men het over fylfot, de veelvoet. In vroeg-christelijke en bizantijnse kunst heette het gammadion kruis of crux gammata, omdat het gevormd lijkt door vier gamma's, de derde letter van het Griekse alfabet. Het hakenkruis dat volgens gelovigen in de voetafdrukken van Boeddha staat, wordt Dharma genoemd, symbool van het wiel van de wet. Boeddhisten, Hindoes en jains gebruiken de swastika nog steeds als religieus symbool, op boeken, dorpels, deuren, offerandes en dies meer.

Rage

Eind negentiende, begin twintigste eeuw was de swastika bijzonder in trek in het Westen. Gebouwen, voorwerpen en druksels (wenskaarten) werden ermee opgesmukt. Handelaars gebruikten het geluksteken om hun firma of waren mee aan te prijzen. In 1921 ontwierp Baden Powell een 'Swastika thanks badge' voor zijn boy-scouts, als teken van broederlijkheid. Er stond een hakenkruis in het eerste logo van het Bauhaus, op de etiketten van Carlsbergbier en, tot 1933, op de boeken van Rudyard Kipling. In de jaren dertig versierde het de nationale vlaggen van Estland, Finland en Letland.

In de VS was het een ware rage: in logo's, op verpakkingen (koekjes, deodorant, fruit, vuurwerk...), in kinderboeken en noem maar op. In 1912 werd een Swastika wals gepubliceerd met op het muziekblad hakenkruishangertjes. In 1925 verspreidde CocaCola de swastika als gadget. Het gelukbrengend kruis stond op speelkaarten, affiches en sigarenbandjes (bij een bepaald merk metAwarded for purity eronder!). Er waren verscheidene swastika-clubs, waarvan de bekendste de Girls' Club met een eigen maandblad, The Swastika, verspreid over de hele natie. Trouwe lezeressen konden sparen voor een Swastika pin, een hakenkruis met in het midden een diamant, What every girl wants - her own Swastika.

Occult racisme

De swastika was, zoals veel geluks- en ongelukstekens, omgeven door een waas van geheimzinnigheid. Maar eind 19de eeuw raakte het ingebed in de mystiek-esoterische sfeer. De vrijmetselaars adopteerden het en Madame Blavatsky, een Russisch medium, gebruikte het als embleem voor haar theosofisch genootschap.

In 1874 vond Heinrich Schliemann bij zijn opgravingen naar het Troje van Homerus swastika-versieringen. Hij verbond het hakenkruis met de mythe van de Ariërs als superieur ras (Ariër is Sanskriet voor 'nobel') en de Arische afstamming van de Duitsers. Rond 1900 accapareerden Duitse mystici met racistische inslag het als teken van raciale zuiverheid en superioriteit, symbool voor de raciale band tussen Teutoonse en Oosterse volkeren, totem van de oude Indisch-Europeaanse elite, het 'Arische ras'.

Een van die mystici, de Oostenrijkse geestelijke Jörg Lanz von Liebenfels, oprichter van de Orde van de Nieuwe Tempeliers, ontwierp rond 1900 een vlag met hakenkruis. In 1905 publiceerde hij een antisemitisch geïnspireerd tijdschriftje Ostara (de Germaanse godin van de lente). Een van zijn lezers, Adolf Hitler, was zo in de ban van Lanz' rastheorieën dat hij hem opzocht.

Hitler maakte ook elders kennis met het hakenkruis. Onder meer via het in 1918 opgerichte Thule genootschap (Ultima Thule, land aan het eind van de wereld, mythische geboorteplaats van het Germaanse ras), dat in Beieren alle nationalistisch-völkische groepen probeerde samen te brengen en de Weimarrepubliek bestreed. Het anti-semitisch blad van deze vereniging, deMünchner Beobachter, was de voorloper van de Völkischer Beobachter, het officiële blad van de nazi-partij.

Het hakenkruis was uitgegroeid tot een politiek symbool met een völkisch, antisemitisch karakter. Het stond op de helmen van de Brigade Ehrhardt die in 1919, samen met andere Freikorpsen (extreem-rechtse paramilitaire eenheden van veteranen uit WO-I), de communistische republiek van München neersloeg.

Nazi-vlag

In Mein Kampf (1924-1926) eist Hitler, bescheiden als steeds, de eer op voor het ontwerp van de nazi-vlag. Begin jaren twintig had de partij, als tegengewicht voor de Internationale en de marxisten, nood aan een symbool en een vlag. Het regende voorstellen, 'meestal beter bedoeld dan gelukt, want de nieuwe vlag moest zowel symbool van onze strijd zijn, als een sterke, affiche-matige werking hebben. ... Een doeltreffend teken kan in honderdduizenden gevallen de eerste impuls geven voor interesse in een beweging'. En, vervolgt Hitler, 'ikzelf - als Führer - wou niet direct met mijn eigen ontwerp voor de dag komen, omdat het immers mogelijk was dat een ander met een even goed of misschien zelfs beter voorstel zou komen'. Terloops verwijst hij naar een 'niet zo slecht' ontwerp van een tandarts uit Starnberg dat 'tamelijk goed leek op het mijne, maar met één fout, de haken van het kruis waren gebogen'. Na talloze pogingen, fantaseert Hitler verder, vond hij 'de definitieve vorm, een rode vlag met daarop een witte schijf met middenin het zwarte hakenkruis'. Na nog meer probeersels vond hij 'ook een bepaalde verhouding tussen de grootte van de vlag en de grootte van de witte schijf, alsook vorm en dikte van het hakenkruis. En daarbij is het gebleven.'

De vlag verzinnebeeldt, aldus Hitler, het nationaal-socialistische programma: rood voor de sociale denkbeelden van de beweging, wit voor de nationalistische, en het hakenkruis als symbool van 'de strijd voor de zege van de arische mens en tegelijk ook de overwinning van de idee van de scheppende arbeid, die zelf eeuwig antisemitisch was en antisemitisch zal zijn'.

Neurenbergwetten

Na de machtsovername door de nazi's, eind januari 1933, wapperde op alle officiële gebouwen de hakenkruisvlag broederlijk naast de zwartwitrode nationale vlag. Tot in september 1935 in New York werd betoogd tegen hakenkruisvlaggen op twee aangemeerde Duitse schepen. In het gewoel werd een vlag verscheurd, de pers vergeleek ze met een piratenvlag - doodshoofd op zwarte ondergrond. De Duitse ambassadeur eiste verontschuldigingen, maar die werden op de lange baan geschoven, tenslotte was de hakenkruisvlag geen nationale driekleur. Deze gelegenheid zou Hitler aangegrepen hebben om de hakenkruisvlag tot nationale vlag te verheffen.

Het Flaggengesetz werd op 15 september uitgevaardigd, samen met twee andere, beruchte Neurenbergwetten (zo genoemd naar de Partijdag van de Vrijheid in die stad). De eerste wet bepaalde wie Duits staatsburger was, Duits bloed was essentieel; de tweede verbood, 'om het Duits bloed en de Duitse eer te beschermen', seks en huwelijk tussen Ariërs en joden. In de vlaggenwet werd gestipuleerd dat joden de kleuren van de vlag niet mochten dragen en ze niet mochten uithangen. Om die reden, vermoed ik, wapperde er in nazi-kampen ook geen hakenkruisvlag; gevangenen, joden en niet-joden, waren het niet waard ze te aanschouwen, zouden de vlag ontheiligen.

Het oeroude geluksteken was hét teken van kwaad geworden. Het nazi-embleem werd na de oorlog verboden door de geallieerden. Dat verbod werd ingeschreven in de grondwet van de Bondsrepubliek Duitsland. Overtreders werden en worden streng bestraft.

Zie voor nog meer informatie: http://www.serendib.be/gievandenberghe/artikels/eenniettedragenkruis.htm